2. drög

Vinnumarkaður

INNGANGUR:

Við samantekt þessa var haft samband við aðila vinnumarkaðarins, sérfræðinga í Evrópumálum utanríkisþjónustunnar og formenn málefnanefnda flokksins.
Skoðaðir voru ýmsir þættir sem snúa að vinnumarkaðinum og sveigjanleika hans, lagt var upp með að fá svör við því hvort munur væri á aðild að EES og ESB varðandi ýmsa þætti, svo sem hreyfanleika vinnuafls, sveigjanleika í launagreiðslum til að taka á móti hagsveiflum, áhrif á atvinnuþátttöku, vinnumarkaðsreglur og vinnumenningu.

KJARNI MÁLSINS:

Löggjöf og málefni launafólks og vinnumarkaðarins fellur að nær öllu leyti undir ákvæði EES samningsins.

KOSTIR:

• Á Íslandi nánast öll löggjöf sem snýr að vinnumarkaði innan ESB tekin upp. Flestar breytingar á íslenskri vinnulöggjöf má rekja til tilskipana frá ESB.
• Það er mat aðila á vinnumarkaði að ESB aðild myndi hafa jákvæð áhrif á íslenskan vinnumarkað. Ástæðan er fyrst og fremst sú að Íslendingar yrðu meiri þátttakendur í þeirri reglusetningu sem fer ekki fram í opnu samráðsferli, (Lissabon áætlunin). Hagsmunasamtök á vinnumarkaði hafa í dag áhrif á reglusetningu í gegnum samstarf á Evrópuvettvangi. Aðilar vinnumarkaðarins hafa þannig meiri áhrif á reglusetningu innan ESB en stjórnvöld. Við inngöngu í ESB myndu áhrif stjórnvalda aukast, þannig fengju Íslendingar aðgang að samákvörðunarferli þings og ráðherranefndar ESB.

 

GALLAR:

• Líta má svo á að ekki séu neinir gallar við aðildarumsókn þar sem aðild hefur nánast engin áhrif á núgildandi regluverk vinnumarkaðarins.

 

SPURNINGAR & SVÖR:

Aukast ekki líkur á atvinnuleysi með aðild að ESB?

• Aðild að ESB á ekki að breyta neinu hvað þetta varðar, atvinna fer eftir efnahagsástandi hvers lands fyrir sig.
• Fyrirliggjandi rannsóknir og upplýsingar staðfesta að á Íslandi er mjög sveigjanlegur vinnumarkaður, það er mat aðila á markaði að sveigjanleiki minnki ekki með aðild að ESB.

Á Íslandi er mikil atvinnuþátttaka, kemur það ekki til með að breytast með ESB aðild?

• Samþykktir innan ESB kveða á um það markmið að gera Evrópu að samkeppnishæfu efnahagssvæði á alþjóðlega vísu, ein af þeim áherslum eru markmið um mikla atvinnuþátttöku.

Aukast fólksflutningar til og frá Íslandi með aðild að ESB?

• Frjálsir fólksflutningar tilheyra nú þegar EES samningnum.
• Reynslan er sú að fólksflutningur innan ESB landanna er lítill.
• Bæði ríki sem tilheyra ESB og EES geta og hafa nýtt sér alögunartíma um frjálsa fólksflutninga nýrra aðildarríkja, hér er um að ræða svokallaða 7 ára reglu.

Eykst ekki skrifræði á vinnumarkaði við inngöngu í ESB?

• Þegar kemur að vinnumarkaði er eini munurinn sá að stjórnvöld þurfa að skila atvinnustefnupappírum, sem dæmi má nefna að Norðmenn gera slíkt nú þegar þrátt fyrir að vera ekki aðilar að ESB.

Verður einhver breyting varðandi viðurkenningu á kennararéttindum við aðild að ESB?

• Það gilda samskonar skyldur innan EES og ESB um gagnkvæma viðurkenningu á menntun og réttindum.
• Hvað kennara varðar er á Íslandi búið að setja sérstök ákvæði í lög um menntun og réttindi kennara og skólastjóra ásamt skyldu til þess að viðurkenna kennaramenntun og réttindi milli landa. (lög nr. 87/2008, áður lög um lögverndun frá 1998).

 

Byggðamál

INNGANGUR:

Við samantekt þessa var haft samband við formann sambands íslenskra sveitafélaga, framkvæmdastjóra Byggðastofnunar, sérfræðinga í evrópumálum utanríkisþjónustunnar og formenn málefnanefnda flokksins.

Skoðaðir voru ýmsir þættir sem snúa að byggðamálum svo sem möguleika Íslands á að sækja styrki úr uppbyggingarsjóðum ESB. Þau svið sem standa utan EES samninginn og njóta styrkja eru:

• Samgöngur
• Orkuáætlanir- endurnýjanlegir orkugjafara
• Fjarskipta- og upplýsingakerfi
• Byggða- og þróunarstyrkir
• Búháttabreytingastyrkir
• Menningatengd ferðaþjónusta
• Ferðaþjónusta bænda

KJARNI MÁLSINS:

Með aðild að ESB myndi Ísland taka upp stefnu í byggðamálum til viðbótar við núgildandi byggðastefnu og á sama tíma hefði Ísland aðgang að skilgreindum uppbyggingarsjóðum ESB.

Lykilatriði varðandi aðgang að uppbyggðasjóðum er að í samningsmarkmiðum Íslands yrði Ísland skilgreint á þann hátt til þess að eiga möguleika á að sækja um styrki í öllum sjóðum.

Ekki má líta á aðild að ESB sem uppsprettu greiðslna eða styrkja, um er að ræða aðgang að þekkingu, tengslaneti og aðferðafræði sem hefur það að markmiði að bæta lífskjör og auka samkeppnishæfni svæða.

Huga þarf að þvi að auðlinda- og landbúnaðarmál sem og menntamál eru atvinnumál landsbyggðarinnar, stærsta byggðamálið er því hvernig samningar takast um þau mál.

KOSTIR:

• Ísland myndi taka upp öflugri byggðastefnu, með umgjörð sem getur skapað ný tækifæri. Byggðaáætlanir yrðu markvissari og til lengri tíma heldur en tíðkast í dag.
• Þriðjungur af aðildargjöldum renna í uppbyggingasjóði ESB sem hafa það markmiði að halda úti byggð og mannsæmandi búsetuskilyrðum um uppbyggingu á tilteknum svæðum sem standa verr en önnur svæði ESB.
• Með aðild að ESB myndu gjöld í þróunarsjóð EFTA falla niður. Til þróunarsjóðs EFTA renna 600 miljónir EUR á 5 ára tímabili eða 120 miljónir á ári. Íslendingar greiða 4,84% af þeirri upphæð.
• Nú þegar eru til raunhæf dæmi um lönd sem haf blómstrað í kjölfar ESB aðildar, m.a. fyrir tilstuðlan byggðastefnu ESB og uppbyggingasjóða. Dæmi sem hefur verið nefnt oftar en önnur í því sambandi er Írland.

 

GALLAR:

• Kostnaður við aðild að ESB verður að öllum líkindum meiri en möguleikar Íslands á að sækja fjármagn úr uppbyggingasjóðum. Mismunur á gjöldum til ESB og mögulegum styrkjum fer þó að miklu leyti eftir því hvernig svæði Ísland verður skilgreint.
• Með aðild að ESB myndi Ísland undirgangast þá stefnu að hjálpa fátækari ríkjum innan ESB við það að byggja upp lönd sín með það að markmiði að þau geti orðið virkari þátttakendur á markaðinum.
• Sveigjanleiki við byggðaverkefni minnkar, vegna agans sem fylgir byggðaáætlunum til lengri tíma. Um er að ræða tilfærslu á úthlutunarvaldi upp að ákveðnu marki, þó aldrei þannig að Íslendingar geti ekki sjálfir tekið sérstæðar ákvarðanir um byggðamál.

 

HUGA ÞARF AÐ:

• Birtingamynd byggðavanda getur verið önnur á Íslandi en í Evrópu. Búferlaflutningar geta verið betri mælikvarði á byggðavanda, heldur en atvinnuleysi og meðallaun.
• Verði sótt um aðild að ESB er mikilvægt að skilgreina svæði á Íslandi eftir möguleikum þeirra á að sækja um styrki í uppbyggingasjóði ESB.

 

SPURNINGAR & SVÖR:

Eykst ekki skrifræði og stjórnsýslukostnaður við inngöngu í ESB?

• Umsókn um styrki úr byggðasjóðum fylgir skrifræði, sem er eðlilegt í ljósi þess að verið er að deila út fjármagni frá aðilidarríkjunum.
• Aðildarríki innan ESB þurfa að skila áætlun um hvernig þau hyggjast vinna að markmiðum byggðaáætlunar ESB. Áætlunin er samtarfsverkefni ríkis og sveitafélaga. Aðild mun því líklega styrkja sveitarstjórnarstig á Íslandi, en jafnframt eykst kostnaður við stjórnsýslu.

Eru ekki svo háar þjóðartekjur (GNI) á Íslandi að við fáum aldrei styrki úr byggðasjóðum?

• Möguleikar Íslendinga á að njóta styrkja úr byggðasjóðum fara alfarið eftir skilgreiningu svæðisins við samninga. Finnar og Svíar fengu þau landssvæði þar sem 8 einstaklingar búa pr. km2 sem styrkhæf, á Íslandi búa 3 pr. km2.

Verður ekki að brjóta Ísland upp í svæði til að fá styrki úr byggðasjóðum?

• Samningsmarkmið Íslands yrðu að vera þau að allt landið væri skilgreint sem strjálbýlt. Hægt er að benda á borgir á landssvæðum sem eru styrkhæfar og að svipaðri stærð og höfubðrog Íslands.

Geta styrkir úr uppbyggingasjóðum ekki virkað letjandi?

• Styrkir eru ekki veittir sjálfkrafa, aðilar þurfa að sýna bæði frumkvæði og drifkraft við að sækja þá og oft á tíðum þurfa aðilar að leggja fram mótframlag.

 

Byggðasjóðir Evrópusambandsins

Áætlað er að rúmlega þriðjungur af fjárlögum Evrópusambandsins eða 347 milljörðum evra verði varið til ýmiskonar byggðamála á tímabilinu 2007 - 2013.

Héruð en ekki sveitarfélög eru lögð til grundvallar við úthlutun fjármagns úr byggðasjóðunum. Við inngöngu Finnlands í ESB var stofnað óformlegt héraðsstig sem hefur fyrst og fremst það hlutverk að vinna með byggðasjóði ESB. Bent hefur verið á að á landshlutasamtök sveitarfélaga gætu gengt svipuðu hlutverki, eru þau 8 í dag.

1. SSH Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu
2. SSS Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum
3. SSV Samtök sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi
4. FV Fjórðungssamband Vestfirðinga
5. SSNV Samtök sveitarfélaga í Norðurlandskjördæmi vestra
6. EYÞING Samband sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum
7. SSA Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi
8. SASS Samtök sunnlenskra sveitarfélaga

Framlög úr byggðasjóðum til héraðanna eru veitt að undangengnu samráði við ESB og gegn mótframlagi viðkomandi ríkis, en það er misjafnt frá einu ríki til annars hversu hátt mótframlagið þarf að vera, getur það verið allt frá 15% - 50%.

Nýlega kynnti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins svokallaða endurreisnaráætlun sambandsins (e. Recoveryplan) sem er ætlað að aðstoða aðildarríkin við að takast á við afleiðingar fjármálakreppunnar. Skv. endurreisnaráætlunni er gert ráð fyrir viðbótarframlagi til byggðasjóðanna, einfaldara regluverki í kringum þá til að flýta fyrir útgreiðslum úr þeim og loks að styrkja JASPERS og JEREMIE (sjá hér að neðan) með því að ráða sérstaka sérfræðinga til Fjárfestingarbanka Evrópu og Fjárfestingarsjóðs Evrópu sem eiga að hjálpa héruðum við að undirbúa verkefni.

Byggðasjóðir ESB (e. Structural Funds) er samheiti fyrir European regional development fund (ERDF), European Social fund (ESF) og Cohesion fund (CF) og stafa þeir allir að þremur markmiðum.

Markmið og hlutfallsleg skipting fjármagns úr sjóðum

1. Samleitni (e. Convergence) = Fyrst og fremst ríki Austur Evrópu (81.54%)
2. Samkeppnishæfni svæða og vinnumarkaðsmál = Öll aðildarríki (15.95%)
3. Samstarf svæða = Öll aðildarríki (2.54%)

European Regional development fund (ERDF) - Byggðaþróunarsjóður:

Sjóðnum er ætlað að jafna stöðu einstakra svæða. Áhersla er t.d. lögð á nýsköpun í þekkingariðnaði og rannsóknum, umhverfismál, samgöngur og samstarf svæða m.a. strandsvæða. Sérstök áhersla er lögð á mjög dreifbyggð svæði og erfið. Þessi sjóður er einkum notaður til að styrkja við 2. og 3. markmið sbr. hér að framan og eru hinar sk. Byggðaáætlanir (e. Interreg) helstu tæki þessa sjóðs.

European Social Fund (ESF) - Félagsmálasjóður:

Sjóðnum er ætlað að jafna félags- og fjárhagslega stöðu íbúa í álfunni. Áhersla er lögð á ýmis konar menntun og að styrkja stöðu "jaðarhópa" s.s. innflytjenda, fatlaðra, ungt og gamalt fólk á vinnumarkaði o.fl.

Cohesion fund (CF):

Áhersla er lögð á uppbyggingu grunngerðar, samkeppnishæfni og samstarf á milli svæða. Sjóðurinn fjármagnar allt að 85% af kostnaðar við uppbyggingu. Eru það einna helst fátækustu svæðin innan ESB sem hafa aðgang að sjóðnum eða þau svæði sem hafa GNP per íbúa lægri en 90% af meðaltali sambandsríkjanna. Hér ber þó að geta eins og áður hefur komið fram að í samningsviðræðum er möguleiki á því að hafa sem markmið að önnur viðmið gildi svo sem dreifbýli.

The European Union Solidarity Fund) (EUSF) - Samstöðusjóður:

Sjóðnum er ætlað að styrkja ríki sem verða fyrir verulegu tjóni af völdum náttúruhamfara m.a. veðurs. Þessi sjóður var settur á laggirnar í kjölfar flóðanna í Evrópu árið 2002 og hefur nauðsyn hans sannað sig meðal annars í hitabylgjunni sem gekk yfir hluta Evrópu 2003. Það er mikilvægt að geta þess að úr sjóðnum er ekki úthlutað fjármagni við allan þann kostnað sem verður við náttúruhamfarir, honum er ætlað að grípa inn í þegar frumþarfa svo sem húsakjóls, flutninga og grunnuppbyggingar er þörf. Eðli málsins samkvæmt er ekki úthlutað úr þessum sjóði nema þegar þörf krefur. Fjármagn sjóðsins er áætlað 1 billjón evra á ári.

Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA) - Aðlögunarsjóður:

Sjóðnum er ætlað að styrkja væntanleg aðildarríki og veita þeim aðstoð við að undirbúa og uppfylla ýmis nauðsynleg skilyrði fyrir inngöngu í ESB.
Það eru fimm liðir sem sjóðurinn starfar innan

1. Auðvelda nýjum aðildarríkjum að aðlaga stjórnsýslu, lýðræði, efnahags- og félagslega þróun að starfsháttum ESB
2. Samstarf milli ríkja ESB
3. Svæðisþróun, með fókus á samgöngur, umhverfi og efnahagslega þróun
4. Mannauður, með fókus á að efla mannauðinn og hindra mismunum
5. Þróun dreifbýlis

 

Financial Engineering - Fjármangsflæði:

Evrópusambandið hefur samið við Fjárfestingabanka Evrópu (EIB), Fjárfestingarsjóð Evrópu (EIF) og Endurreisnar og þróunarbanka Evrópu (EBRD) um að veita þeim héruðum, sem fá styrk úr framangreindum sjóðum, lán eða styrki og faglega aðstoð við að hrinda ýmiskonar verkefnum í framkvæmd. Aðstoðin skiptist í eftirfarandi flokka:

a. JASPERS: Fyrst og fremst fyrir ríki í Austur Evrópu
b. JEREMIE: Aðstoð við lítil og meðalstór fyrirtæki við að finna fjármagn til nýsköpunar o.fl.
c. Jessica: Aðstoð við borgarsvæði við að finna viðbótarfjármagn til ýmiskonar grunngerðar.

 

Viðtöl vinnuhóps um Vinnumarkað & byggðamál:

• Högni S. Kristjánsson, forstöðumaður Evrópuskrifstofu Utanríkisráðuneytisins
• Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri Samtaka Atvinnulífsins
• Gylfi Arnbjörnsson, Forseti Alþýðusambands Íslands
• Halldór Halldórsson, bæjarstjóri Ísafjarðarbæjar og formaður Sambands íslenskra sveitafélaga
• Gunnar Páll Pálsson, formaður VR
• Hrafnhildur Stefánsdóttir, yfirlögfræðingur Samtaka Atvinnulífsins
• Haraldur Aspelund, starfsmannastjóri Utanríkisþjónustunnar
• Snorri Björn Sigurðsson, framkvæmdastjóri Byggðastofnunar
• Sólveig Pétursdóttir, formaður sveitastjórnar- og skipulagsnefndar
• Jóhann Heiðar Jóhannsson, formaður heilbrigðisnefndar
• Skóla og fræðslunefnd, þ.m.t. Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir,formaður
• Anna Guðrún Björnsdóttir, sviðsstjóri Þróunar- og Alþjóðasviðs Sambands íslenskra sveitafélaga
• Anna Margrét Guðjónsdóttir, sérfræðingur í Brussel skrifstofu Sambands íslenskra sveitafélaga
• Elna Katrín Jónsdóttir, varaformaður Kennarasamband Íslands
• Hanna S. Guðsteinsdóttir, skrifstofustjóri/sviðsstjóri Jafnréttis- og vinnumálasviðs Félags- og tryggingamálaráðuneytisins