Greinargerð okkar um utanríkis- og varnarmál hefur verið efni nokkurra athugasemda sem einkum lúta að framtíð varnarsamstarfs Íslands við Bandaríkin (BNA). Efasemdir hafa komið fram um að aðild Íslands að ESB geti samrýmst því trausta og sögulega samstarfi við BNA í varnarmálum, sem Sjálfstæðismenn hafa staðið vörð um í áratugi. Því er til að svara að sameiginlegar ákvarðanir ESB í utanríkismálum, hverjar sem þær kunna að vera, eru háðar samþykki allra aðila. Óskorað sjálfstæði aðildarríkjanna í utanríkismálum, sem er og hefur verið fyrir hendi, er skýrlega staðfest í Lissabonsáttmálanum komi hann til framkvæmda.
Meginþáttur Evrópusambandsins í utanríkismálum felst í víðtæku og nánu samráði við stjórnvöld í Washington. Þetta nána samtsarf er ein helsta undirstaða stöðugleika á heimsvísu. Þetta á sérstaklega við um samstarf á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Aukin umsvif ESB í friðargæslu og hættuástandsstjórnun í Evrópu, Asíu, Afríku og Austurlöndum nær hafa mótast í náinni samvinnu við alla viðkomandi aðila, ekki síst Bandaríkin. En hin nána samvinna útilokar þó aldrei að risið geti ágreiningur og er innrásin í Írak dæmi um slíkan ágreining. Á viðskiptasviðinu koma af og til upp deilumál sem vísa þarf til úrlausnar hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Slíkar deilur ESB og BNA nema þó aðeins um tveimur prósentum heildarviðskipta milli þeirra enda þótt fjölmiðlaumfjöllun gefi til kynna að allt logi í ósamkomulagi á viðskiptasviðinu.
Tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna héldi fullu gildi þótt Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu. Engin breyting yrði í þeim efnum. Aðildarríki ESB eiga einmitt fjölbreytt tvíhliða samstarf við Bandaríkin, t.d. á sviði landvarna, vopnabúnaðar og í öryggismálum. Slíkt samstarf kemur Evrópusambandinu ekkert við.
Nú ætti að liggja ljóst fyrir að það væri í þágu hagsmuna Íslands að ESB sinnti öryggi á norðurslóðum og norðurskautsvæðinu af meiri áhuga en nú er. Slíkt rækist ekki á samstarf okkar við Bandaríkin. Það væri ekki síður í þágu öryggishagsmuna ESB sem heildar en þeirra þjóða sem búa í norðri að sambandið fylgdist vel með öryggi á svæðinu. Það er þvi mikilvægt fyrir ESB að eiga gott samstarf við umræddar þjóðir og BNA á þessu sviði heimsmálanna. Við erum því þeirrar skoðunar að aðild að ESB treysti enn betur öryggi íslensku þjóðarinnar og vísum við í skýrslu okkar þar að lútandi. Hafa ber í huga að þessi samskipta- og samstarfsmál BNA og Evrópu hafa tekið miklum breytingum frá því fyrr á tíð. Fastlega má reikna með að ný ríkisstjórn Bandaríkjanna undir forystu Baraks Obama, verðandi forseta, sem tekur við stjórnartaumnum í Washington undir lok janúar nk. verði mjög áfram um að styrkja á ný öflug tengsl Evrópu og N-Ameríku. Mikilvægt er fyrir Ísland að nýta þá möguleika til hins ítrasta og styrkja sambandið við bandamenn sína í Bandaríkjunum beint og óbeint.
Til viðbótar því sem fram hefur komið á ESB einnig ýmislegt samstarf við Sviss á grunni tvíhliða samninga. Ísland yrði aðili að því samstarfi tæki þjóðin ákvörðun um að ganga í ESB. Aukið og náið grannasamstarf okkar við Færeyinga og Grænlendinga hefði engin áhrif á tengslin við ESB. Aðild Íslands að fríverslunarsamningi NAFTA-ríkjanna er ekki valkostur, bæði vegna þess að útflutningur okkar til Bandaríkjanna er yfirleitt á lágum eða engum tollum og vegna þess að NAFTA-ríkin hafa lítinn sem engan áhuga á útvíkkun samningsins. NAFTA stendur fyrir „The North American Free Trade Agreement" og var Chile, sem er syðst í S-Ameríku, til að mynda hafnað um aðild af þeim sökum.
Jón Hákon Magnússon
Einar Benediktsson
30.12.08
Ég þakka nefndarmönnum fyrir gott starf og góða viðbót í umræðuna. Hinsvegar liggur fyrir að hér séu einungis fært rök með ESB aðild og koma fram fáir gallar.
Enn sem komið er hafa nefndarmenn ekki komið því á framfæri að Íslensku þjóðinni verður ekki leyft að gera viðskiptasamninga við þriðja aðila, allt yfirráð í tollamálum fellur níður við ESB aðild, og svo framvegis.
Það er nú fátt rangt sem kemur fram frá þessum hópi um Utanríkis og Varnarmál, en það er grundvallar atriði fyrir opna umræðu að allar upplýsingar komi fram.
Tja, Einar Benediktsson var jú búinn að lýsa þeirri skoðun sinni að það væri ekki markmið þessarar nefndar að skoða galla innlimunar í Evrópusambandið. Aðrir yrðu að sjá um að gera það. Þessi vinnubrögð ættu því ekki að koma á óvart.
Þessi stutta samantekt er gerð vegna athugasemda og fyrirspurna um viðskiptastefnu ESB og Ísland og er stiklað á stóru. Upphaf máls er að eftir stofnun Evrópusambandsins árið 1957, sem þá hét Efnahagsbandalag Evrópu , voru í áföngum felldir niður innbyrðis tollar og settur sameiginlegur tollur gagnvart öðrum ríkjum nærri meðaltali tolla sex upphaflegu aðildarríkjanna. EFTA stofnað 1960 fylgdi sömu tímaáætlun um innbyrðis niðurfellingu tolla og það gilti um Ísland frá 1970. Í ESB varð til tollabandalag, þá oft nefnt Sameiginlegi Markaðurinn, sem nú nær til 27 aðildarrikja, en það hefur lækkað sameiginlega tollinn með árunum vegna í samninga í GATT og Alþjóðaviðskiptastofnuninni - WTO. Stefnan um almennar tollalækkanir ESB í WTO er ákveðin af aðildarríkjunum en framkvæmdastjórnin fer með samninga fyrir þeirra hönd eins og er um viðskiptasamninga við þriðju ríki. Tvíhliða samningar EFTA hafa yfirleitt fylgt í kjölfar slíkra samninga ESB sem hefur víðtækara samningsnet en EFTA. Í EFTA njótum við góðs af samstarfi um gerð viðskiptasamninga með Sviss og Noregi en fullyrða má að fáir myndu hafa áhuga á viðskiptasamningum við jafn lítið ríki sem Ísland. Fyrir utan fríverslunarsamning við Færeyjar eru viðræður við Kína eina tilraun Íslands í þá átt. Þessar viðræður eru þó skammt á veg komnar og ekki vitað hvort og hvenær lokið verður.
Þegar efnahags- og fjármálakreppan skall á 2008 höfðu alheimsviðskiptin aukist um 6% árlega í rúman áratug. Opin hagkerfi voru almennt talin stuðla til lengri tíma að vexti og hagsæld . Heimsmeðaltal tolla á vörum lækkaði úr yfir 25% 1980 í 10% nú og á iðnaðarvörum er ESB með lægstu tolla, að meðaltali 4% . Frjálsari viðskiptahættir voru að nokkru leyti svæðisbundnir, td. í NAFTA eða vegna stækkunar ESB til mið- og austur- Evrópu. Aftur á móti hefur síðasta marghliða átakið á heimsvísu um frjálsari viðskipti á vegum WTO ekki náð fram að ganga því Doha viðræðurnar sem hófust 2001 sitja fastar. Samkomulag í þeim í viðræðunum væri þýðingarmikið þó ekki væri til annars en að staðfesta að frjálslegum viðskiptastefnum yrði ekki snúið við enda þótt verulegt afnám núverandi viðskiptahindrana næðist ekki.
Svo mikilvægir sem þessir tvíhliða eða marghliða samningar eru, skiptir þó öllu meira máli að efnahagsþróunin leiði til áframhalds blómlegra alþjóðaviðskipta. Og ekki er örugg tilhögun alþjóðlegra greiðslna og stöðugleiki í gengi gjaldmiðla þýðingarminna. En nú er þessu því miður ekki að heilsa þegar hafið er skeið efnahagslegs samdráttar í Bandaríkjunum, Evrópu og víðar. Fjármálakerfi hafa hrunið og eftirlitsstofnanir sýnt sig of veikar til að hindra spákaupmennsku og jafnvel spillingu. Ríkisstjórnir, jafnvel í Bandaríkjunum, hafa þjóðnýtt fjármálageirann sem hefði þótt óhugsandi aðeins fyrir fáum árum á tíma bjarsýni um ágæti nýs kapitalisma.
Þetta er í grófum dráttum myndin af umhverfinu sem Ísland er í þegar á okkur dundi verri fjármálakreppa en sögur höfðu farið af hér á landi og þótt víðar væri leitað. Það segir sig sjálft að endurreisnin er háð því m.a. að okkur takist að koma efnahags- og viðskiptatengslum okkar í lag. Mætti þá draga þessi atriði saman svo sem hér segir:
• Þýðingarmesti viðskiptaaðili okkar er Evrópsambandið með 83% útflutningsins og 69% innflutningsins (árið 2007). Við aðild að ESB og upptöku evru myndu viðskipti við þau lönd verða tryggari og væntanlega aukast þegar gengisbreytingar gagnvart evru og þeim tengdir fjármálaerfiðleikar yrðu úr sögunni.
• Vegna smæðar íslenska hagkerfisins eru sjálfstæðir viðskiptasamningar við okkur lítt áhugaverðir fyrir stærri þjóðir, að ekki sé talað um efnhagslega risa, nema að tilkomi pólitískar ástæður.
• Aðild að ESB leiðir Ísland inn í samráð og upplýsingastreymi um viðskipta- og efnahagsmál sem ekki er völ á annars staðar og gerir stjórnvöldum kleift að standa traustum fótum hvað varðar vitneskju um umheiminn. Éins og stendur eru það fyrirætlanir um Doha viðræðunar og um s.k. Bretton Woods II samkomulag um alþjóðlegt greiðslufyrirkomulag og eftirlit með þeim á vegum Alþjóðagjaldeyrisjóðsins sem mestu máli skipta.
• Sameiginlegur tollur ESB á iðnaðarvörum ætti naumast að breyta neinu sem máli skiptir varðandi innflutning frá þriðju ríkjum ef Ísland gerist aðili að ESB. Innflutningur matvæla yrði tollfrjáls innan ESB en tollur gagnvart þriðju ríkjum breyttur frá því sem er í íslensku tollskránni. Höfundur hefur ekki upplýsingar um hugsanleg viðskiptaáhrif þessa.
• Hugsanlega gæti aðild Íslands að ESB hleypt nýju lífi í norrænt samráð í viðskiptamálum, og þá einkum ef Noregur bættist í hópinn. Þetta samráð var áður mililvægt en fór út um þúfur vegna aðildar þriggja ríkjanna að ESB.
Einar Benediktsson
Þær rannsóknir sem gerðar hafa verið til þessa hafa ekki rennt stoðum undir þær fullyrðingar að upptaka evru leiði til aukinna utanríkisviðskipta og viðskipta innan evrusvæðisins. Samkvæmt niðurstöðum þeirrar nýjustu (niðurstöðurnar voru birtar í lok síðasta árs 2008), sem gerð var af bandarísku rannsóknastofnuninni National Bureau for Economic Research, jukust viðskipti innan evrusvæðisins um aðeins 10-20% fyrstu fjögur árin eftir að evran var sett á laggirnar en síðan hafa viðskiptin staðið í stað. Sjá t.d.:
http://www.telegraph.co.uk/finance/economics/3659788/Euro-membership-does-not-boost-trade.html
Niðurstöður annarrar rannsóknar voru birtar sumarið 2006 en hún var gerð af brezku rannsóknarstofnuninni Center for Economic Policy Research. Niðurstöðurnar bentu til þess að að evran hefði ekki leitt til aukinna viðskipta á milli evruríkjanna umfram þau aðildarríki Evrópusambandsins í Vestur-Evrópu sem ekki nota evru; Bretland, Danmörku og Svíþjóð. Vegvísir Landsbankans 23. júní 2006 sagði um þetta:
"Lönd sem eiga aðild að Evrópusambandinu en ekki að Myntbandalagi Evrópu standa ekki verr að vígi gagnvart aðildarlöndum, skv. frétt frá Bloomberg. Þar er fjallað um nýja rannsókn á utanríkisviðskiptum nokkurra Evrópulanda á vegum rannóknarstofnunar efnahagsstjórnunar (Centre for Economic Policy Research) í London. Utanríkisviðskipti Danmerkur, Svíþjóðar og Bretlands hafa vaxið svipað og hjá þeim löndum Evrópusambandsins sem nota evru, eða 7% á móti 9% hjá evrulöndunum. Ein rök með upptöku evrunnar eru að utanríkisviðskipti aukist og þar með hagkvæmni m.a. vegna aukinnar samkeppni. Þessi rök virðast því ekki vega jafn þungt og upphaflega var talið. Að mati skýrsluhöfundar benda niðurstöðurnar til þess að ábatinn við upptöku evrunnar sé lítill miðað við þann kostnað sem gæti fylgt því að gefa frá sér sjálfstæðan gjaldmiðil."
Sjá: http://www.landsbanki.is/index.aspx?GroupId=382&NewsID=5841
Í samtali við The Wall Street Journal 15. marz 2007 viðurkenndi Joaquin Almunia, yfirmaður peningamála í framkvæmdastjórninni, að tilkoma evrunnar hefði ekki leitt til aukinna viðskipta innan sambandsins. Í íslenzkri þýðingu sagði hann orðrétt: "Viðskipti innan Evrópusambandsins sem hlutfall af landsframleiðslu hafa staðið í stað síðan árið 2000."
---
Varðandi möguleika Íslands á fríverzlunarsamningum utan Evrópusambandsins þá er ljóst að mikilvægi landsins í framtíðinni hvað varðar viðskipti mun mjög líklega aukast til muna, ekki sízt fyrir hagsmuni Evrópusambandsins. Bæði eru miklar líkur á að það finnist vinnanleg olía og gas í miklu magni innan íslenzku efnahagslögsögunnar.
Ég minni í þeim efnum á að sambandið er að talsverðu leyti háð gasi frá Rússlandi og hefur ítrekað staðið í deilum við rússnesk stjórnvöld vegna þess, ein slík deila er í gangi einmitt um þessar mundir og ef eitthvað virðast þessar deilur stöðugt harna fremur en hitt. Það er því mikið hagsmunamál fyrir Evrópusambandið að fá Ísland og auðlindir þess undir sína yfirstjórn og þar með yfirráð.
Einnig má gera ráð fyrir að eftirspurn eftir fiski og öðrum sjávarafurðum aukizt verulega í nánustu framtíð og ekki sízt innan sambandsins sem og önnur orka s.s. vatnsafl og gufuafl til raforkuvinnslu.
Ég hef því ekki nokkrar áhyggjur af Íslandi og hagsmunum þess utan Evrópusambandsins. Ég hefði fyrst áhyggjur af okkur ef við yrðum innlimuð í sambandið sem í reynd þýddi að Íslandi yrði ekki lengur stjórnað af kjörnum fulltrúum okkar heldur fyrst og fremst embættismönnum Evrópusambandsins sem enginn kýs og stjórnmálamönnum stærri ríkja sambandsins enda mælikvarðinn á vægi hvers ríkis innan þess íbúafjöldi þess.
Í athugasemdina að ofan vantaði framhald af tilvitnuninni í Vegvísi Landsbankans:
"Með aðild að EES og EFTA nýtur Ísland þeirra kosta í milliríkjaviðskiptum í Evrópu án þess að nota evru, líkt og Danmörk, Svíþjóð og Bretland. Ef að utanríkisviðskipti eru skilgreind sem summa útflutnings og innflutnings í hlutfalli við landsframleiðslu kemur í ljós að utanríkisviðskipti Íslands hafa verið 6,6% meiri að jafnaði á ári frá því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gekk í gildi en þau voru síðustu sjö ár þar á undan. Þetta eru svipuð áhrif og komu fram hjá Dönum, Svíum og Bretum. "