Samvinna á sviði utanríkismála í Evrópusambandinu á sér langan aðdraganda. Núverandi tilhögun var þó ákveðin árið 1987 með Einingarlögum Evrópu og skilgreind er í Maastrichtsamningnum frá 1992 sem sameiginleg utanríkis- og öryggismálastefna (e. Common Foreign and Security Policy - CFSP). Einnig var stofnað embætti háttsetts fulltrúa (e. High Representative) í utanríkis- og öryggismálum en því starfi hefur síðan gengt Javier Solana. Þar með er tryggð sameiginleg umfjöllun ESB-ríkja í alþjóðamálum enda þótt aðildarríkin hafi fullt frelsi til eigin stefnumörkunar í hverju máli. Á viðskiptasviðinu hefur framkvæmda-stjórnin hins vegar samningsumboð eins og í Doha viðræðunum hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Aðildarríkin hafa eigin fulltrúa í alþjóða-stofnunum og þá fyrst og fremst hjá Sameinuðu þjóðunum (SÞ). Þau sem hafa fasta setu í Öryggisráði SÞ; Bretland og Frakkland, hafa sýnilega engan áhuga á breytingu sem fæli í sér að í þeirra stað kæmi fulltrúi ESB. Þetta sjálfstæði aðildarríkjanna í utanríkismálum er skýrlega staðfest í Lissabonsáttmálanum. Á hinn bóginn eru Sameinuðu þjóðirnar gott dæmi um samvinnu þeirra á alþjóðasviðinu vegna þess að þar standa aðildarþjóðir ESB saman að fjölda samþykkta. Þegar samstaða bregst algjörlega í stórmálum, eins og raunin varð t.d. í Íraksmálinu, er það ESB til mikils álitshnekkis.
Tengslin við önnur Evrópuríki, sem myndi hring öryggis og stöðugleika, er það forgangsverkefni ESB í utanríkis- og öryggismálum sem mestum árangri hefur skilað. Um var að ræða samningana um stækkun sambandsins undanfarna áratugi sem fjölgaði aðildarríkjum í 27. Samningar við Króatíu leiða væntanlega til aðildar þeirra árið 2012 en lengri tími mun líða áður en Tyrkland fær aðild. Gerðir hafa verið eða fyrirhugaðir eru sérstakir samningar um Stöðugleika og samstarf (e. Stabilisation and Association Agreements) milli ESB og fimm landa á Balkanskaga sem talið er að verði aðilar í fyllingu tímans. Hins vegar er ekki talið að í fyrirsjáanlegri framtíð verði um að ræða aðild annara grannríkja að ESB. Þau lönd sem um ræðir eru lönd Austur-Evrópu og Miðjarðarhafsríki en á vettvangi sk Evrópskrar nágrannastefnu (e. European Neighbourhood Policy) er unnið að sérstakri framkvæmdaáætlun fyrir hvert og eitt ríkjanna.
Evrópusambandið hefur pólitískt samráð og heldur leiðtogafundi með fjölda ríkja og ríkjasambanda. Þá er framlag ESB til lausnar deilumála, framlag þess á sviði friðarferla og stuðningur í mannréttindamálum oft mjög þýðingarmikið. Þessi starfsemi ESB vítt og breitt um heiminn er gríðarlega umfangsmikil og er sambandið með sendiskrifstofur í um 130 löndum. Í þessari samantekt verður ekki gerð grein fyrir þessum málum að öðru leyti en því að ástæða er til að fjalla nokkuð um hið mikla samstarf Evrópusambandsins og Bandaríkjanna.
Hina risavöxnu efnahags- og viðskiptalegu stærð ESB og Bandaríkjanna í samfélagi þjóðanna má ráða af því að samanlögð verg þjóðarframleiðsla þeirra er 60% alls heimsins og 33% af öllum vöruviðskiptum og 42% af þjónustuviðskiptum er á þeirra vegum. ESB og Bandaríkin eru stærstu viðskiptaaðilar hvors annars og nema dagleg viðskipti þeirra að jafnaði 1,7 milljörðum evra. Samvinna ESB og Bandaríkjanna hefur vaxið stöðugt allt frá upphafi er stofnað var til formlegs diplómatísks sambands árið 1953 með umfangsmikilli sendiráðsstarfsemi í Washington og Brussel. Samvinnan var frekar skilgreind 1995 með sk. New Transatlantic Agenda en á þeim grundvelli hefur hver samstarfsvettvangurinn af öðrum bæst við þannig að liggi við að eitthvað sé daglega á döfinni. Árlega eru haldnir leiðtogafundir með þátttöku forseta og utanríkisráðherra Bandaríkjanna, forseta ESB-ráðsins og hins háttsetta fulltrúa í utanríkismálum. Tvisvar á ári eru ráðherrafundir haldnir og einnig fundir forstjóra pólitísku- eða alþjóðamáladeilda utanríkisráðuneyta og annara lykilembættismanna og sérfræðinga um margvíslega málaflokka. Mikið samráð á sér stað t.d. vegna sameiginlegrar þátttöku í sk Kvartett vegna friðarumleitana í Austurlöndum nær og vegna gereyðingarvopna. Sérstakt samráð um landamæravörslu komst á árið 2004. Af samningum sem gerðir hafa verið má nefna loftferðasamninga (Open skies) og um afnám vegabréfsáritana. Þetta mikla samráð hefur leitt til þess að tvíhliða tengsl ESB og Bandaríkjanna hafa aukist. Með öllu er rangt að álykta að aðild ríkis að ESB hafi í för með sér veikingu á sambandi þess við Bandaríkin.
Með sameiginlegu utanríkis- og öryggismálastefnunni hefur Evrópusambandið vissulega efnt til jákvæðs átaks í alþjóðamálum sem ber að fagna. Þau gildi sem liggja stefnu þessara grann- og vinaríkja okkar til grundvallar eru þau hin sömu og Íslendingar aðhyllast. Áhrif hvað Ísland varðar eru að sjálfsögðu jákvæð. Það á einnig við um öryggis- og varnarmálastefnuna.
Hver er evrópska öryggis- og varnarmálastefnan? Helstu viðfangsefnin / Ákvarðanataka og stofnanir / samstöðuákvæði um hryðjuverk / hernaðarbolmagn / friðargæsla o.fl
Þótt Evrópusambandið sé ekki varnarbandalag hafa ákvarðanir um hættuástandsstjórnun (e. crisis management) leitt til þess að komið hafa til sögunnar fastastofnanir og starfslið á pólitískum og hernaðarlegum málasviðum. Áður fyrr var það Vestur-Evrópubandalagið - VES (e. Western European Union - WEU), sem var öryggisstofnun tengd ESB en starfsemi þess fluttist til ESB með Amsterdamsamningnum og féll undir sameiginlegu utanríkis- og öryggismálastefnuna. Á ríkjaráðstefnunni í Nice árið 2000 var ákveðið að Evrópsk öryggis- og varnarmálastefna (e. European Security and Defence Policy - ESDP) yrði meginstoð sameiginlegu utanríkis- og varnarmálastefnunnar, m.a. með yfirtöku s.k. Petersberg-verkefna VES sem urðu til þegar borgarastyrjöldin stóð yfir í fyrrum Júgóslavíu. Þau eru:
Þá var ákveðið að ákvarðanatökur öryggis- og varnarmálastefnunnar væru formlega í höndum ráðherraráðs en aðalritari ráðsins - hinn háttsetti fulltrúi - gegnir þýðingarmiklu hlutverki. Um er að ræða ákvarðanir er snerta aðgerðir á sviði varnarmála og þar með hættuástandsstjórnunar. Þessir fundir eru undirbúnir af fundum fastafulltrúa og af stjórnmála- og öryggismálanefndinni (e. Political and Security Committee - PSC), sem starfar með hermálanefnd ESB (EU Military Committee - EUMC). Aðalfulltrúar í henni eru yfirmenn herafla aðildarríkjanna eða staðgenglar þeirra og eru hermálaráðgjafar (e. the European Union Military Staff). Framkvæmdastjórn ESB eða fulltrúi hennar situr fundi sameiginlegu utanríkis- og öryggismálastefnunnar og er þar með í ráðum en gegnir ekki beinu hlutverki líkt og á viðskiptasviðinu.
Til að sinna verkefnum á sviði friðargæslu og hættuástandsstjórnunar hefur Evrópusambandið stofnað 60.000 manna viðbragðslið (e. Rapid Reaction Force) sem kvatt er út eftir þörfum en er hins vegar ekki fastur Evrópuher. Þá hefur verið stofnað til borgaralegs liðsafla til að annast löggæslu, dómarastörf og ýmsa sérfræðiaðstoð á hættusvæðum. ESB hefur til þessa tekið að sér verkefni með borgaralegu starfsliði og/eða herliði á 20 stöðum í Evrópu, Afríku, Asíu og Austurlöndum nær. Níu af þessum verkefnum er lokið. Af stærri verkefnum sem unnið er að má nefna friðargæsluna í Bosníu-Hersegóvínu, þjálfunarverkefni á sviði löggæslumála í Kongó og Írak og við landamæravörslu í Moldóvu og Úkraínu.
Hernaðarmáttur Evrópusambandsríkja er takmarkaður og aðeins tvö þeirra, Bretland og Frakkland, geta talist herveldi í þeim skilning að hafa umtalsverðan styrk til hernaðaraðgerða. Afar mikið ber á milli í öllum samanburði ESB-ríkja við Bandaríkin hvað snertir útgjöld til varnarmála og fjármuni sem varið er til rannsókna og þróunar. ESB samþykkti árið 2004 sk. samstöðuákvæði þegar því var lýst yfir að brugðist skyldi sameiginlega við hryðjuverkaárásum með öllum tiltækum ráðum, þar með hernaðarlegum. Var þetta ákveðið í kjölfar hryðjuverkaárásanna á Spáni sama ár. Þessi skuldbinding ESB er þó ekki jafn afgerandi og kveðið er á um í V. grein Atlantshafssáttmálans (og tilsvarandi grein í stofnskrá VES) þar sem segir að árás á einn sé árás á alla.
Evrópska öryggismálastefnan frá 2003, sem var lögð fram af Javier Solana, kom í kjölfar ágreinings í Íraksmálinu. Er þetta fyrsta sameiginlega öryggismat ESB. Tekið er fram að þótt hefðbundin árás gegn aðildarríkjum sé ólíkleg standi þau frammi fyrir margvíslegri ógn: af hryðjuverkum, útbreiðslu gereyðingarvopna, vegna hruninna ríkja og skipulagðrar glæpastarfsemi. Fleiri atriði eru tilgreind, s.s. ógn sem fylgir hnattvæðingu, ógn af völdum vaxandi örbirgðar í heiminum og vegna aukinnar samkeppni um náttúruauðlindir. Gegn þessu megi vinna með markvissum viðbrögðum með vinveittum ríkjum og í alþjóðastofnunum en síðast en ekki síst með því að byggja upp sameiginlega hernaðarlega og diplómatíska getu ESB.
Vegna sameiginlegrar stefnu á fjölmörgum sviðum hefur Evrópusambandið skipulagt umfangsmikið starf innan vébanda sinna sem lítur að alþjóðlegum samskiptum og alþjóðamálum almennt. Kallar það á vel skipulagt samstarf milli aðildarríkja sambandsins varðandi mat á stöðu mála á einstökum svæðum í heiminum eða eftir atvikum innan einstakra ríkja. Þessi vinna er grunnur þess að ESB geti á trúverðugan hátt myndað sameiginlega afstöðu milli aðildarríkjanna um afstöðu í einstökum málum á alþjóðavettvangi. Þetta starf er það sem fram fer í pólitísku samráði aðildarríkja ESB innan stofnanaramma ráðherraráðs ESB. Myndaðir eru afmarkaðir vinnuhópar innan ráðsins sem fjalla um einstök landssvæði, eða eftir atvikum ríki, og um pólitísk mál þeim tengdum og stefnu gagnvart þeim.
Þessu til viðbótar á ESB náið og reglulegt pólitískt samráð við einstök ríki sem fer fram á reglulegum fundum. Um er að ræða mikinn fjölda ríkja og þeirra á meðal eru mörg lykilríki alþjóðasamfélagsins. Í þeim hópi eru aðildarríki EES og EFTA, sem boðið er á ýmsa sérfræðingafundi um einstök mál, s.s. um ÖSE, friðarferli fyrir botni Miðjarðarhafs, afvopnunarmál, þróunina í Austur-Evrópu o.fl. Þessir fundir voru í byrjun 6 eða 7 í hverri formennskutíð en hefur farið fækkandi. Tvisvar á ári fer slíkt samráð fram á vettvangi ráðherra í tengslum við fundi ráðherraráðs EES. Þá gerir EES-samningurinn einnig ráð fyrir að Íslandi, Noregi og Liechtenstein gefist kostur á að styðja pólitískar yfirlýsingar og ályktanir Evrópusambandsins.
Í áranna rás hefur metnaður Evrópuþjóða, einkum Frakka, um myndun öflugrar evrópskrar varnarmálastefnu, verið talinn til þess fallinn af öðrum, sérstaklega Bandaríkjamönnum og Bretum, að veikja samstarfið innan NATÓ. Þótt segja megi að rökræn niðurstaða Evrópusamrunans ætti að fela í sér sameiginlegar varnir er vissulega afar langt í land að svo verði. En nú virðist sem Evrópuátak í varnarmálum sé ekki lengur efni misklíðar innan NATO. Þá hefur hermálasamstarf Evrópuríkja aukist með aðgerðum síðustu ára á vegum sameiginlegu öryggis- og varnarmálastefnunnar - ESDP. Á þeim vettvangi hafa Petersberg-verkefnin komið til framkvæmda á átakasvæðum víða um heim svo Evrópusambandinu er sómi að. Það er engu að síður staðreynd að ESB-ríkin hafa ekki komið sér saman um neina hernaðarlega framtíðarsýn.
Það eru að sjálfsögðu hagsmunir Íslands að geta tekið þátt í allri umræðu um öryggismál í Evrópu. Sem aðildarríki að NATO frá upphafi hefur Ísland verið aðili að öllum ákvörðunum á þessum sviðum. En nú hefur orðið breyting á. Aukaaðild að VES tryggði Íslandi þátttöku í allri umfjöllun um öryggismál hvort sem var innan eða utan NATO. Þegar VES leið undir lok við innleiðingu Petersberg-verkefnanna undir stofnsamning ESB með Amsterdamsamningnum féll það samráð niður og hefur ekki verið tryggt með síðara samkomulagi, sk. Berlín plús samningi. Þetta þýðir að Ísland hefur ekki lengur sömu aðkomu að umræðum um varnarmál og aðildarríki ESB hafa, jafnvel þótt þær snerti hagsmuni Íslands.
Sjálfsagt er og eðlilegt að á nýrri öld taki Evrópuþjóðirnar ýmsar ákvarðanir í því skyni að efla eigin mátt til að bregðast við hættuástandi. Enda þótt sú spurning vakni hvernig sú stefna gæti snert varnarhagsmuni Íslands er ekki annað að sjá en að varnarsamstarfið við Bandaríkin og þaraðlútandi skuldbindingar séu hornsteinn varna landsins. Í þessu sambandi er athyglisvert að Frakkland, sem nú gegnir formennsku í framkvæmdastjórn ESB, hefur nýlokið við endurmat á stefnu sinni í varnar- og öryggismálum og boðar nú fulla þátttöku í starfsemi Atlantshafsbandalagsins. Jafnframt leggja Frakkar áherslu á mjög aukið vægi ESB-ríkjanna innan NATÓ. Þetta frumkvæði hefur ekki mætt andstöðu af hálfu stjórnvalda í Washington sem væntanlega sjá tækifæri til að draga úr eigin útgjöldum til hermála víðar í Evrópu en á Íslandi. Svo sem fyrr segir felast hagsmunir Íslands í því að sjónarmið landsins heyrist í umræðu um þessi mál þar sem samvinna við Evrópuríki hefur aukist verulega undanfarin misseri.
Sjálfstæðisflokkurinn hefur frá upphafi gegnt lykilhlutverki við mótun íslenskrar utanríkisstefnu, ekki síst hvað varðar þátttöku Íslands í varnarsamstarfi vestrænna lýðræðisríkja. Á hlutverk flokksins reyndi m.a. við brottför Bandaríkjahers frá Keflavík árið 2006. Á þeim tíma sem liðinn er hefur ríkisstjórn Geirs H. Haarde staðið fyrir umfangsmiklum aðlögunum vegna gjörbreyttra aðstæðna. Annars vegar með áframhaldandi varnarsamstarfi við Bandaríkin á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 og með nýju samkomulagi (e. Joint Understanding) um varnarmál með sérstakri varnaráætlun fyrir Ísland og hins vegar með mjög auknu samstarfi við Evrópuþjóðir. Þá er nýmæli að varnarmálatengd stjórnsýsla hefur verið sameinuð í nýrri Varnarmálastofnun sem tók við rekstri íslenska loftvarnakerfisins og öryggissvæðanna við stjórnstöðina og ratsjárstöð á Keflavíkurflugvelli ásamt ratsjám og tengdum svæðum í öðrum landshlutum.
Ríkisstjórnin stóð að gerð samkomulags um loftvarnabúnað á Íslandi, sem er samþættur loftvarnakerfi NATÓ í Evrópu, og samkomulagi um að flugsveitir bandalagsríkja komi reglulega til Íslands til að sinna loftrýmisgæslu. Það hlutverk verður að verulegu leyti í höndum flugherja Evrópuþjóða. Voru Frakkar fyrstir til að sinna loftrýmisgæslu hér við land frá Keflavík með sveit orustuþotna sem hér dvaldi um sex vikna skeið árið 2008. Ennfremur hafa verið gerðir rammasamningar við grannríki í Evrópu um mögulegt varnarsamstarf.
Varnarmálastofnun Evrópu (e. The European Defence Agency) var stofnuð í Brussel 2004. Er hlutverk hennar að vera tengiliður við iðnaðarframleiðslu til varnarþarfa sem mæti betur þörfum Evrópuþjóða. Stofunin hefur annast sérstök verkefni einstakra aðila, svo sem átak Frakka og Breta um að bæta þyrlukost sinn. Rétt er að geta þess að í stjórnarskrárdrögunum, sem óvissa ríkir um, var gert ráð fyrir að þessi stofnun hefði hlutverki að gegna um þróun sameiginlegrar hernaðargetu ESB. Nú er starfsemin háð árlegum framlögum.
Aðrar stofnanir ESB á þessu sviði eru Gervihnattamiðstöð Evrópusambandsins (e. The European Union Satellite Center) frá 2001, sem aðsetur hefur í Torrejon á Spáni. Hún er arfur frá VES og vinnur m.a. fyrir Sameinuðu þjóðirnar. Einnig má nefna Miðstöð ESB fyrir öryggismálaathuganir (e. The European Union Institute for Security Studies - ISS) í París frá 2002, sem birtir margvíslegar athuganir á sviði öryggismála. Loks má nefna Evrópska skólann í öryggis- og varnarmálum (e. The European Security and Defence College) frá 2066 í Brussel, en hlutverk hans er m.a. að samræma fræðslu um þessi mál.
Gerist Ísland aðili að Evrópusambandinu verður landið innan landamæra náins ríkjasambands sem litið er til sem heildar. Þá skiptir öllu máli að vera svo virkur þátttakandi sem getan leyfir með öðrum aðilum, stórum sem smáum, í samráði þeirra og samstarfi. Í því felast eintök tækifæri fyrir smáþjóðir og má í því sambandi benda á Lúxemborg, einn stofnaðila ESB, og Finnland sem gat stigið það skref að verða fullgildur aðili í nýrri Evrópu við fall Sovétríkjanna. Bæði ríkin hafa sótt pólitískan og efnahagslegan styrk í ESB og alls ekki háð neina varnarbaráttu til að tryggja hagsmuni sína. Lúxemborg hefur tvisvar gegnt formennsku í framkvæmdastjórn ESB (reyndar líka sinnt hlutverki forseta allsherjarþings S.Þ. einu sinni) en umfram allt aukið velmegun landsins á grundvelli Efnhags- og myntbandalags Evrópu (EMU). Finnar hafa kappkostað að fylgja settum reglum til að komast í EMU og taka þar með upp evru sem gjaldmiðil. Þar í landi fer nú harla lítið fyrir heimskreppunni. Þá hafa Finnar blómstrað sem aldrei fyrr í alþjóðasamfélaginu, s.s. í sáttargjörðum þeim og friðarferlum þar sem þeir hafa verið kallaðir til.
Sérstaklega er vert að benda á að aðild að Evrópusambandinu er ekki einhvers konar valkostur við gott samstarf við Bandaríkin, hvort sem er pólitísk, viðskiptalega eða í varnamálum. Þvert ámóti myndi Ísland styrkja stöðu sína vestanhafs sem aðili að ESB og þátttakandi í því mikla samráði og samstarfi sem Bandaríkin og Evrópusambandið hafa þróað með sér.
Með aðild að Evrópusambandinu opnast Íslandi sú leið til lausnar á peningamálastefnunni sem er fólgin í aðild að EMU og upptöku evru. Þetta er eitt þeirra meginatriða varðandi afstöðuna til ESB sem nú þarf að ræða. Þegar efnahagslegum stöðugleika hefur verið náð á ný ber að líta til nýrra tækifæra í slíku samstarfi. Innan Evrópusambandsins yrði vafalaust litið til samvinnu við önnur Norðurlönd um þann málstað sem lagt yrði lið hverju sinni. Og ekki ber að gleyma því að við erum Evrópuþjóð í sögulegu og menningarlegu tilliti og eigum heima í samstarfi þeirra.
Jón Hákon Magnússon
Einar Benediktsson
Þessi heimasíða er ágætis framtak og það er von mín að þeir sem hafa verið valdir til þess að stýra Evrópunefnd Sjálfstæðisflokksins og undirnefndum hennar muni nálgast viðfangsefni sín af eins mikilli hlutlægni og sanngirni og mögulegt er. Ef starf þessarar nefndar á að njóta trúverðugleika og vera grundvöllur fyrir umræður um endurskoðun á stefnu flokksins til Evrópumálanna á landsfundinum í janúar er eðli málsins samkvæmt algert grundvallaratriði að þeir sem nefndunum stýra séu reiðubúnir að skoða þessi mál frá öllum hliðum og gera ekki upp á milli ólíkra sjónarmiða á grundvelli eigin afstöðu til málsins. Því miður bendir umfjöllunin hér að ofan, og alveg sérstaklega síðasti hluti hennar, ekki til þess að sú sé ætlunin a.m.k. í utanríkis- og varnarmálum og er það einlæg von mín að umfjöllunin sé ekki til marks um það hvernig haldið verður á málum í framhaldinu.
Í kynningu hér að ofan segir:
„Sérstaklega er vert að benda á að aðild að Evrópusambandinu er ekki einhvers konar valkostur við gott samstarf við Bandaríkin, hvort sem er pólitísk, viðskiptalega eða í varnamálum. Þvert ámóti myndi Ísland styrkja stöðu sína vestanhafs sem aðili að ESB og þátttakandi í því mikla samráði og samstarfi sem Bandaríkin og Evrópusambandið hafa þróað með sér.“
Æskilegt væri, að höfundar skýrðu nánar, hvernig Íslendingar myndu styrkja stöðu sína gagnvart Bandaríkjunum með aðild að Evrópusambandinu. Íslendingar hafa nú tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin og hafa í meira en 60 ár ræktað náið og beint samstarf við stjórnvöld í Washington á sviði varnar- og öryggismála. Sem ESB-aðili og undir sameiginlegri stefnu ESB í utanríkis- og öryggismálum tækju tvíhliða tengslin við Bandaríkin á sig allt aðra mynd, nema höfundar búi yfir vitneskju um nýja stefnu Evrópusambandsins á þessu sviði.
Að lýsa stöðu Lúxemborgar og láta í veðri vaka, að staða Íslands sé að einhverju leyti svipuð henni stenst ekki, þegar litið er til sögu þjóðanna, legu og öryggishagsmuna. Lúxemborgarar voru meðal stofnþjóða Kola- og stálsambandsins, forvera ESB, af því að þeim var kappsmál að stuðla að því að vera ekki lengur milli steins og sleggju, það er Þjóðverja og Frakka, sem skiptust á að ráðast inn í land þeirra og sölsa það undir sig.
Öryggis- og varnastefna ESB hefur tekið mið af stöðunni á meginlandi Evrópu en aldrei byggst á viðbúnaði á Norður-Atlantshafi, þar hafa Bretar og síðar Bandaríkjamenn skipt sköpum, eins og Íslendingar hafa reynt.
Ég skora á nefndina að hafa sem ítarefni á síðu sinni skýrslu um öryggis- og varnarmál í Evrópu, sem fylgdi skýrslu Evrópunefndar í mars 2007 og er að finna á vefsíðu forsætisráðuneytisins.
Mig langar að taka heilshugar undir athugasemdir Björns hér að ofan.
Varla þarf að hafa mörg orð um að NATO/ESB-ríkin hafa hvert um sig ýmis tengsl við Bandaríkin sem þau sjálf reka og falla ekki undir neitt ákvörðunarferli Evrópusambandsins enda hafa aðildarríkin fullt sjálfstæði í utanríkismálum. Ekki ber ekki að líta á þá auknu virkni ESB í öryggis- og varnarmálum sem orðið hefur í seinni tíð sem ógn eða samkeppni við NATO. Enda hafa Bandaríkin t.d.fagnað þessu aukna samstarfi Evrópuríkja og séð það sem styrkingu NATO og Atlanshafstengslanna, en ekki öfugt.
Sömuleiðis er vandséð að ESB-aðlld veiki eða ógni tvíhliða samstarfi einstakra ríkja við Bandaríkin. Bretland hefur td sérstöðu hvað varðar samvinnu við Bandaríkin um kjarnavopn sem er tvíhliða mál. Þá hafa Bandaríkin samið við Danmörk/ Grænland um herstöðina á Thule án þess að vitað sé að ESB komi að þar að. Samskipti Danmerkur og Bandaríkjanna hafa einnig elfst verulega á síðustu árum og ESB-aðild Dana síður en svo reynst því til travala. Þátttaka Íslands í samstarfi ESB á sviðim öryggis- og utanríkismála myndi styrkja frekar stöðu Íslands, sem aftur myndi gera okkur kleyft að efla enn frekar gott samstarf við Bandaríkin.Gerist Ísland aðildarríki að ESB myndi varnarsamningurinn frá 1951 halda fullu gildi og öll framkvæmd þeirra mála vera í okkar höndum. NATO yrði vissulega áfram kjölfestan í öryggis- og varnarmálum okkar, líkt og annarra NATO/ESB ríkja. Viðbúnaður og áætlanir NATO og Bandaríkjanna um öryggi og varnir á norðurslóðum myndu í engu breytast, enda myndi Ísland áfram sem NATO- aðildarríki eiga virkt samstarf við Bandaríkin.
Bandaríkin eiga í mjög góðu tvíhliða samstarfi við mörg ESB-ríki og fer það eftir efni og aðstæðum á hverjum stað hvernig sambandið er. Það er sagt öllum til hagræðis , ekki hvað síst varðandi upplýsingaöflun, að náið samráð er innan ESB um Bandaríkin sem eru mjög hlynnt þessu samstarfi. Yfirleitt er vísað til ESB sem “ Evrópu “ og lönd utan ESB eru síður sett sem má marka af samstarfi Norðurlandanna sem mjög tók að dvína eftir að Svíar og Finnar gengu í ESB..
Með brottför Bandaríkjanna frá Íslandi árið 2006 hefur Ísland í raun færst nær Evrópu í öryggis- og varnarmálum. Það má merkja af gerð grannríkjasamninga við Noreg, Danmörku og Bretland og og loftrýmisgæslu NATO við Ísland, þar sem Evrópuríki eru helstu þátttakendur. Bandaríkin hafa verið að draga úr viðbúnaði sínum í Evrópu og beina sjónum í auknum mæli að átaka- og óstöðuguleikasvæðum í Asíu og Afríku, og að sama skapi má ætla að Evrópa/ESB muni bera aukna ábyrgð á eigin öryggi en einnig með því að rækta Atlanshafstengslin - the transatlantic link - innan NATO. Það er því augljóslega langtímahagsmunamál fyrir Ísland að taka virkari þátt í slíku Evrópusamstarfi. Þá er það ekki síður þýðingarmikið að rækta sem best verður á kosið samstarf við Bandaríkin. Og væri það ekki einmitt nokkuð forgangsverkefni að taka þau mál til ítarlegra meðferðar og athugunar nú þegar ný ríkisstjórn tekur við í Washington? Þetta tvennt – aðild að ESB og efling samstarfsins við Bandaríkin- útilokar síður en svo hvort annað.
Vissulega eru Lúxembúrg og Ísland ólík lönd um eiginlega allt nema eitt: bæði eru smáríki. Innan Evrópusambandsins hefur Lúxemborg fengið sérstöðu sem gerði þeim kleyft að byggja upp mikla banka- og fjármálastarfsemi og mætti í því sambandi spyrja hvort við hefðum ekki verið betur settir með þann geira í evrusvæðinu. En aðalatriðið er að Lúxembúrg með sem sína sögu og tengsl ( og frábæran samningamann í Gaston Thorn) fékk sínu framgengt. Íslendingar áttu sín löngu samskipti við Evrópu út af fiskveiðilögsögunni og eiga snarari þátt enn aðrir í að 200 mílurnar urðu alþjóðaréttur sem tók tillit til sérstöðu strandríkja og hagsmuna þeirra. Þá er það einfaldlega svo að okkur hefur tekist betur en flestum öðrum að hafa fiskveiðastjórnun nær því að hámarka afla miðað við veiðiþolið. Óþarfi er að eyða orðum að 25 ára sorgarsögu sameiginlegu fiskveiðistefnu ESB. Hinn áður fengsæli Norðursjór er orðinn að ördeyðu og nýlegt veiðibann við Skotland enn ein sönnun þess að sú stefna hefur ekki náð markmiðum sínum.. Skyldi það aldrei vera að Íslendingar , mikilir ef ekki mestir kunnáttumenn á þessu sviði í Evrópu, væru einmitt velkomnir í ESB til að gera tillögur um endurreisn einhvers þess sem væri verðug sameiginleg evrópustefnu á þessu sviði. Það gætu fleiri smáríki en vinir okkar í Lúxembúrg haft hag af ESB-aðild.
Einar:
Ég fagna því að þú skulir viðurkenna að sameiginleg sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins hafi til þessa verið ein sorgarsaga og rústað miðum sem áður voru fengsæl eftir að sambandinu var treyst fyrir stjórnun þeirra. Enda kannski ekki annað hægt. Meira að segja skýrslur sem skrifaðar hafa verið fyrir sjálfa framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hafa staðfest þetta.
Sjá t.d.: http://www.ft.com/cms/s/0/bfb38714-6c56-11dc-a0cf-0000779fd2ac,dwp_uuid=70662e7c-3027-11da-ba9f-00000e2511c8.html?nclick_check=1
Ef ég síðan skil þig rétt ertu þeirrar skoðunar að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið til þess að koma sjávarútvegsmálum sambandsins í lag? Við eigum s.s. að gangast undir handónýtt sjávarútvegskerfi ofan á allt annað (og þar með talið almennt áhrifaleysi) í von um að við getum og fáum að laga það. Þetta er svona svipað, að mínu mati a.m.k., og að stökkva inn í alelda hús í von um að geta slökk eldinn og það án þess að hafa neitt í höndunum til þess.
Þess má geta að Bretar hafa verið í Evrópusambandinu og forvera þess síðan í byrjun 8. áratugarins og allar götur síðan reynt að fá reglum innan þess um sjávarútvegsmál breytt en allt fyrir ekki. Þær hafa þvert á móti frekar þróast í átti sem brezkum stjórnvöldum hefur ekki hugnast. Bretar eru þó eins og kunnugt er ein allra fjölmennasta aðildarþjóð Evrópusambandsins með sínar 60 milljónir manna og með vægi og möguleika á áhrifum innan sambandsins eftir því.
Staðreyndin er einfaldlega sú að hvernig sem á málið er litið myndi aðild að Evrópusambandinu ekki hentar Íslendingum með tilliti til sjávarútvegsmála fyrir utan allt annað. Yfirráðin yfir auðlindinni og stjórn veiða úr henni færðist til stofnana sambandsins þar sem vægi Íslendinga yrði lítið sem ekkert sem afleiðing af þeirri reglu að vægi einstakra aðildarríkja innan Evrópusambandsins, og þar með allir möguleikar á áhrifum, fara eftir því fyrst og fremst hversu fjölmenn þau eru. Varanlegar undanþágur eru ekki í boði í neinu sem máli skiptir eins og bæði embættismenn og stjórnmálamenn frá sambandinu hafa margítrekað tekið fram.
Reglan um hlutfallslega stöðugar veiðar er tímabundin regla sem til stendur að endurskoða þegar félagslegar og efnahagslegar aðstæður í sjávarútvegsmálum innan Evrópusambandsins eru orðnar stöðugar. Þessa reglu mætti afnema á tiltölulega einfaldan hátt og til þess þyrfti ekki samþykki Íslendinga. Það er því engin trygging fyrir einu eða neinu í þessari reglu og jafnvel þó svo væri er algerlega óásættanlegt að yfirstjórn sjávarútvegsmála og þar með yfirráðin yfir auðlindinni í kringum landið færðust úr höndum lýðræðislega kjörinna fulltrúa íslenzku þjóðarinnar og í hendurnar á embættismönnum Evrópusambandsins sem enginn kýs og hafa því hvorki lýðræðislegt aðhald né umboð frá einum eða neinum og hefðu allra sízt frá okkur Íslendingum jafnvel þó við værum aðilar að sambandinu.
Þessi fyrstu drög að ályktun um utanríkis- og öryggismál er alveg prýðileg. Hún er hlutlaust og gagnlegt innlegg í Evrópuumræðuna og tekur á því helsta sem snertir málefni Íslands.
Þau drög hér að ofan verða seint talin hlutlaus enda aðeins varpað upp jákvæðri mynd af Evrópusambandinu í þessum efnum. Eins og einn ágætur sjálfstæðismaður sagði við mig á dögunum mætti helzt halda að einhver embættismaður sambandsins í Brussel hefði ritað þessi drög.
En kannski er ekki við öðru að búast þegar verkefnastjórar nefndarinnar um þennan málaflokk eru báðir yfirlýstir Evrópusambandssinnar og kannski enn síður í ljósi þess að annar þeirra mun í tilefni af gagnrýni á umrædd drög hafa lýst því hátíðlega yfir á fundi nefndarinnar fyrir jól að ef einhverjir vildu finna galla á Evrópusambandinu gætu þeir bara fundið þá sjálfir.
Mikið hlutleysi þar á ferð...
1. Varðandi náið samstarf ESB og USA er vert að rifja upp að í árdaga Júgóslavíudeilunnar sem síðar varð að stríði bauðst Georg Bush (Eldri) til að senda liðsstyrk til aðstoðar. Hans-Dietrich Genscher, þárverandi utanríkisráðherra Þýskalands, fór þá fyrir ESB í málflokki utanríkismála. HDG afþakkaði það boð Bush á þeim forsendum að þetta væri alfarið evrópskt mál og evrópa myndi leysa það. Framhaldið var heldur blóðugra en svo að ESB geti réttlætt þá afstöðu. Ég hygg að full mikið sé gert úr samstarfi ESB og USA. Í hvoru tilfellinu er um hagsmunagæslu að ræða og þá nálgun eigum við að setja framar í áherslur en ímynduð bræðralög.
2. Varðandi bandalagsþarfir, ef niðurstaðan yrði að menn teldu óumflýjanlegt að mynda slík, þá tel ég frekar tilefni til að skoða bandalag þeirra ríkja sem nær okkur liggja : Færeyjar, Grænland og Noregur. Hafsvæðið sem slíkt bandalag þekur færði með sér styrk langt umfram höfðatölu.
3. Sviss stendur utan ESB. Hvernig er þeim að vegna ? Tvíhliða samningar þeirra virðast halda. Er etv. hægt að segja sem svo að þeirra nálgun hafi fært þeim ekki minni kosti en EES okkur ? Hefðum við getað náð sama árangri án EES ? Getum við það enn ?
4. NAFTA er bandalag vestan við okkur. Má ekki í alvöru skoða fleti á nánara samstarfi við þau ríki ? Er ekki verið að einskorða nálganir um of við ESB ?
5. Ísland er Evrópuþjóð á því leikur engin vafi. En á sama tíma er lega landsins ekki í hjarta Evrópu heldur á milli heimsálfa. Okkur binda sterk tengsl við Bandaríkin og Kanada reyndar líka. Menning þeirra er okkur talsvert minna framandi en fyrir flestar meginlandsþjóðir ESB. Það er full oft viljandi látið sem svo sé ekki en staðreynd er þetta samt.
Horfum meira til heimsins alls, ekki bara til Evrópu og sækjum eftir auknum tenglsum við ríki. Treystum á styrk okkar í smæðinni frekar en að einbeita okkur að takmörkunum.
Svo vitnað sé að lokum í Charles Dickens : "Við formum sjálf hlekkina sem halda aftur af okkur í lífinu"
Það hlýtur að vera þjóðaröryggismál fyrir íslendinga að hafa sterkan íslenskan lanbúnað ef til stríðs kemur, farsótta eða viðskiptaþvingana (sem við erum til að mynda að upplifa núna í ákveðnum skilningi). Þá er hreinn íslenskur landbúnaður einnig ákveðin sjúkdómavörn.
Gleymum ekki ósýnilegu stríðunum sem gerast í viðskiptaheiminum. Viðskiptablokkir , hringamyndanir og erlendar mafíur sem innlendar geta í krafti auðs keypt upp allt landið og sett okkur í sömu stöðu og bændaánauðin var hér áður fyrr. Þá flúði fólk til Ameríku.
Sagan er víst að endurtaka sig. Flýjum ekki eigin óstjórn.
Sjáum t.d. dulda nýlendustefnu annarra ríkja sem er fólgin í því að leigja land í Afríku, þar eru milljónir hektara leigðir til 50 ára fyrir matvælaframleiðslu.
ESB aðild er ekkert annað en dulið stríð stórfyrirtækja til að arðræna Ísland. Við eru búin að upplifa fyrsta stig stríðsins í gegnum ófullkomin EES samning.
Með tilvísan til eigin athugasemda (merkt atriði 3.) um Sviss leiðréttist það hér með að samskipti Sviss við ESB eru í reynd nánast þau sömu og hjá EES. Það telst þó vera um tvíhliða samning að ræða.
Sjá nánar : http://en.wikipedia.org/wiki/Switzerland_and_the_European_Union
Eins og EES er Sviss nánast þvingað til að samþykkja lagabreytingar innan ESB annars skapast aðstæður þar sem hvor aðili fyrir sig Sviss/ESB (eins og hjá EES/ESB) getur rift samningnum. Afsalið, bæði hjá Sviss og EES löndunum (Ísland, Noregur og Lichtenstein) á fullveldi er nokkuð skýrt með þessu, því niðurstaðan er sú að við höfum takmarkaða möguleika á að hafna settum reglugerðum. Þó telja verði áhrif okkar innan ESB á reglugerðir í besta falli takmörkuð (sbr. dæmi Hjartar J. Guðmundssonar hér að ofan um viðleitni Breta í málefnum sjávarútvegsins).