Stofnanir EES

Mynd af stofnanaþætti EES er að finna á síðu 17 í skýrslunni Tengsl Íslands og Evrópusambandsins. Myndina er hægt að sjá með því að ýta hér. Þar, og á næstu síðum í sömu skýrslu er stofnanaþættinum lýst nánar.

Í reynd eru aðeins tvær raunverulegar EES-stofnanir: Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) og EFTA dómstóllinn. ESA fer með eftirlitshlutverk, sambærilegt eftirlitshlutverki framkvæmdastjórnar ESB. Í EFTA dómstólnum situr einn dómari frá hverju ríki. Til viðbótar þessum tveimur stofnunum má nefna sameiginlegu EES-nefndina, sem tekur ákvörðun um nýja löggjöf á EES svæðinu. Þar á hvert EES ríki sína fulltrúa auk framkvæmdastjórnar ESB.

Stofnanir ESB, ákvarðanataka hjá sambandinu og áhrif Íslendinga

Helstu stofnunum ESB, skipun þeirra og hlutverkum er lýst á síðum 21- 24 í Tengsl Íslands og Evrópusambandsins. Þá lýsingu má nálgast hér.
Sjá og http://esb.is/eu_guide/stutt.htm

Í sem stystu máli má segja að helstu stofnanirnar séu

a) Evrópuþingið

• 785 þingmenn kjörnir beint af kjósendum í aðildarríkjunum
• Aukið vægi, einkum eftir 1992: Er virkur þátttakandi í lagasetningu og hefur eftirlit með framkvæmdastjórninni (ber fram fyrirspurnir, samþykkir framkvæmdastjórnina o.fl.) auk þátttöku í fjárlagagerð.
• Hvað snertir aðild Íslands að þinginu ef Ísland verður aðili að sambandinu, þá hafa öll ný ríki fengið þingsæti. Miðað við þingmannafjöldann 735-751 má reikna með að Ísland fái 5-6 þingmenn.
• Sjá um fjölda þingmanna umfjöllun um Lissabon-sáttmálann.

b) Framkvæmdastjórnin

• Forseti framkvæmdastjórnarinnar og 26 framkvæmdastjórar.
• Hefur frumkvæði að löggjöf
• Hefur eftirlit með framkvæmd sáttmálanna („varðhundur Rómarsáttmálans")
• Höfðar mál vegna samningsbrota.
• Semur við þriðju ríki og ríkjasambönd.
• Hvað snertir aðild Íslands að framkvæmdarstjórninni ef Ísland verður aðili að sambandinu, þá eru núgildandi reglur þannig að hvert ríki tilnefnir einn framkvæmdastjóra.
• Sjá varðandi áhrif Lissabon-sáttmálans m.a. hér.

c) Ráðherraráðið

• Skipað ráðherrum úr ríkistjórnum aðildarríkjanna. Hvert ríki hefur ákveðinn fjölda atkvæða. Yfirlitsmynd yfir fjölda atkvæða hvers ríkis þegar þarf aukinn meirihluta má finna hér.
• Tekur lokákvörðun um löggjöf en á almennt ekki frumkvæði að henni.
• Reglur um afgreiðslu mála eru mismunandi; stundum þarf einróma samþykki, stundum aukinn meirihluta og í nokkrum tilvikum einfaldan meirihluta.
• Að því er snertir fyrirhugaðar breytingar á þessu, sjá m.a. umfjöllun um Lissabonsáttmálann.
• Hvað snertir aðild Íslands að ráðherraráðinu ef Ísland verður aðili að sambandinu, þá ætti íslenskur ráðherra þar sæti. Atkvæðin sem farið er með núna eru 345 og þar af fer Malta með 3 en t.a.m. Lúxemborg með 4.

d) Dómstóll ESB

• Þar er einn dómari frá hverju ríki.
• Sératkvæði eru ekki birt.
• Hefur haft gríðarleg áhrif á þróun sambandsins.
• Hvað snertir aðild Íslands að dómstólnum ef Ísland verður aðili að sambandinu, þá yrði einn íslenskur dómarar.

Löggjöf og ákvarðanataka

Löggjöf ESB er, auk stofnsáttmálanna sem mynda grunninn, svokallaðir gerðir. Þær verða að byggjast á heimildum í þessum sáttmálum og útfæra samstarfið nánar. Gerðirnar eru fyrst og fremst ferns konar:

a) Tilskipanir, sem beinast að aðildarríkjunum. Þær eru bindandi en ríkin hafa val um hvernig þau koma tilskipunum í framkvæmd.
b) Reglugerðir, sem gilda þegar í stað í aðildarríkjunum.
c) Ákvarðanir, sem eru í einstökum málum og binda þá sem þær taka til.
d) Tilmæli og álit, sem eru bara til viðmiðunar en ekki bindandi.

Sjá um löggjöf og ákvarðanatöku í skýrslu Evrópunefndar, bls. 26-30 og hér.

Hvers konar gerð er sett um tiltekið mál fer eftir því á hvaða heimild gerðin er byggð (á hvaða réttarfarslega grunni hún byggir). Það ræður líka úrslitum um það hvernig ákvörðunin er tekin.

Algengasta aðferðin við ákvarðanatöku núna er samákvörðunarferlið, sem felur í sér að ráðið og þingið hafa jöfn völd og þurfa bæði að samþykkja gerðir („lagasetningu") sem falla undir þetta ferli, en framkvæmdastjórnin á frumkvæði að henni. Samákvörðunarferlið er notað á ýmsum sviðum, m.a. sem varða innri markaðinn, réttinn til að stofnsetja fyrirtæki, atvinnumál, tollasamstarf, menntun, menningu, heilsuvernd, umhverfismál, rannsóknir og neytendamál. Sjá um það hér og skýrslu Evrópunefndar, bls. 26-30.

Samráðsferlið er m.a. notað við samstarf lögregluembætta og dómstóla í brotamálum, við endurskoðun sáttmálanna og í tengslum við landbúnað, samgöngumál, samkeppnismál, skattamál og innflytjendamál. Þá þurfa ekki bæði þingið og ráðið að samþykkja en ráðinu ber að leita álits þingsins þó ekki sé því skylt að fara eftir því. Sjá um það hér og skýrslu Evrópunefndar.

Þriðja ferlið sem hér um ræðir, samþykkisferlið er m.a. notað í tengslum við inngöngu nýrra aðildarríkja, tiltekna alþjóðasamninga, breytingar á samþykktum Seðlabanka Evrópu og varðandi þróunar- og jöfnunarsjóðina. Samkvæmt því þarf ráðherraráðið samþykki þingsins til að geta tekið ákvarðanir. Sjá um það hér og skýrslu Evrópunefndar.