Stjórnarskrárbreytingar og þjóðaratkvæði

Stjórnarskrárbreyting og þjóðaratkvæði

Ef gengið yrði til aðildarviðræðna við ESB þyrfti að grípa til tiltekinna aðgerða. Hér á eftir er sýnt á mismunandi hátt í hvaða röð aðgerðir gætu átt sér stað.
Þær aðgerðir sem hér eru settar fram eru (ekki í tímaröð): lög um þjóðaratkvæðagreiðslu, stjórnarskrárbreyting, kosning um aðildarviðræður, þjóðaratkvæðagreiðsla um inngöngu í ESB, þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður og aðildarviðræður.

Hægt er að framkvæma ofangreindar aðgerðir á fleiri vegu en þá sem settir eru fram hér að neðan. Þessu yfirliti er hins vegar ætlað að vera til aðstoðar og hliðsjónar við þessa skoðun og miðar yfirlitið að því að draga fram kosti og galla mismunandi útfærlsna.

Möguleiki 1

• Stjórnarskrárbreyting Þingkosningar  og nýtt þing samþykkir breytinguna
• Lög um þjóðaratkvæði (v. ESB ) - nýkjörið þing samþykkir lög
• Aðildarviðræður
• Þjóðaratkvæði um aðild

Kostir :

• Má vera ljóst eftir þingkosningar hvort vilji sé til aðildarviðræðna.
• Í viðræðunum liggur fyrir að tekin verður endanleg afstaða með þjóðaratkvæðagreiðslu.
• Í viðræðunum liggur fyrir að stjórnarskráin heimili aðild og fyrirvari um samþykki þjóðarinnar er skýr (því menn vita eftir hvaða reglum verður farið varðandi þjóðaratkvæði).
• Þingkosningar (sem hluti af stjórnarskrárbreytingunni) og aðildarumsókn eru aðskilin mál.
• Stjórnarskrárbreyting og aðild eru aðskilin mál.

Gallar:

• Ekki er ljóst þegar reynt verður að breyta stjórnarskránni að þjóðaratkvæðagreiðsla muni fara fram um aðild né eftir hvaða reglum. Því kann að vera erfitt að koma stjórnarskrárbreytingunni í gegn (fólk mun óttast að aðild verði ákveðin í samræmi við hana) og kosningar munu snúast um afstöðuna til aðildarviðræðna og um stjórnarskrárbreytingarinnar.
• Tvennar aðskildar kosningar.

Möguleiki 2

• Lög um þjóðaratkvæði (v. ESB)
• Stjórnarskrárbreyting
• Þingkosningar og nýtt þing samþykkir breytinguna
• Aðildarviðræður
• Þjóðaratkvæði um aðild

Kostir :

• Má vera ljóst eftir þingkosningar hvort vilji sé til aðildarviðræðna.
• Í viðræðunum liggur fyrir að tekin verður endanleg afstaða með þjóðaratkvæðagreiðslu.
• Þegar samið er um aðild liggur fyrir að stjórnarskráin heimili hana og fyrirvari um samþykki þjóðarinnar er skýr (því menn vita eftir hvaða reglum verður farið varðandi þjóðaratkvæði).
• Stjórnarskrárbreyting og aðild eru aðskilin mál. Með því að setja lög um þjóðaratkvæði  fyrst liggur fyrir að ekki verði farið í ESB á grundvelli opnunarákvæðisins eins. Það „skilur því að“ stjórnarskrárbreytinguna og aðildarspurninguna (því menn vita að hana geta þeir kosið um síðar).

Gallar:

• Það er spurning hversu þétt á að spyrða saman stjórnarskrárbreytinguna og lög um þjóðaratkvæðagreiðslu. Lögin gætu vel verið útfærsla á ákvæðinu, en sennilega þyrfti alltaf að fá pólitísk loforð um þjóðaratkvæði líka.
• Tvennar aðskildar kosningar.

Möguleiki 3

• Aðildarviðræður
• Lög um þjóðaratkvæði v. ESB
• Stjórnarskrárbreyting
• Þingkosningar og nýtt þing samþykkir breytinguna
• Þjóðaratkvæði um aðild

Kostir

• Kosning um aðild og almennar þingkosningar vegna stjórnarskrárbreytingar  geta  farið  fram samtímis. 
• Fljótlegt ferli.

Gallar:

• Spurning um pólitískt umboð viðkomandi ríkisstjórnar til að fara í aðildarviðræður.
• Það er samið um aðild sem er óheimil á grundvelli stjórnskipunarinnar á þeim tíma sem sótt er um (þarf því fyrirvara um bæði  þjóðaratkvæði og stjórnarskrárbreytingu).
• Stjórnarskrárbreytingin og aðildarspurningin eru órjúfanlega tengdar.

Möguleiki 4

• Lög um þjóðaratkvæði (v. ESB)
• Aðildarviðræður
• Stjórnarskrárbreyting
• Þingkosningar og nýtt þing
• samþykkir breytinguna
• Þjóðaratkvæði um aðild

Kostir :

• Í viðræðum liggur fyrir að tekin verður endanleg afstaða með þjóðaratkvæðagreiðslu.
• Kosning um aðild og almennar þingkosningar vegna stjórnarskrárbreytingar geta farið fram samtímis.
• Fljótlegt ferli.

Gallar:

• Það er samið um aðild sem er óheimil á grundvelli stjórnskipunarinnar á þeim tíma sem sótt er um (þarf því bæði fyrirvara um þjóðaratkvæði og stjórnarskrárbreytingu) .
• Spurning um pólitískt umboð viðkomandi ríkisstjórnar til að fara í aðildarviðræður.
• Stjórnarskrárbreytingin og aðildarspurningin eru órjúfanlega tengdar.

Möguleiki 5

• Þjóðaratkvæði um aðildarviðræður
• Lög um þjóðaratkvæði (v. ESB)
• Stjórnarskrárbreyting Þingkosningar og nýtt þing samþykkir breytinguna
• Aðildarviðræður
• Þjóðaratkvæði  um aðild

Kostir:

• Ljóst eftir þjóðaratkvæði hvort vilji sé til aðildarviðræðna.
• Í viðræðum liggur fyrir að tekin verður endanleg afstaða með þjóðaratkvæðagreiðslu.
• Þegar samið er um aðild liggur fyrir að stjórnarskráin heimili hana og fyrirvari um samþykki þjóðarinnar er skýr (því menn vita eftir hvaða reglum verður farið varðandi þjóðaratkvæði).

Gallar:

• Setja þyrfti sérstök lög um þjóðaratkvæði um aðildarviðræður og lög um þjóðaratkvæði um inngöngu í ESB. Stjórnskipunin gerir almennt ekki ráð fyrir þjóðaratkvæði til að ráða málum til lykta sem afgreiða má með einföldum meirihluta alþingis eða ákvörðun ríkisstjórnarinnar (þ.e. ákvörðun um aðildarviðræður).
• Flókið ferli með þremur kosningum.

Möguleiki 6

• Lög um þjóðaratkvæði (v. ESB) og lög um þjóðaratkvæði um aðildarviðræður
• Þjóðaratkvæði um aðildarviðræður í sömu kosningum og stjórnarskrárbreyting
• Stjórnarskrárbreyting
• Þingkosningar og nýtt þing samþykkir breytinguna
• Aðildarviðræður
• Þjóðaratkvæði um aðild

Kostir:

• Ljóst eftir þjóðaratkvæði hvort vilji sé til aðildarviðræðna.
• Þegar samið er um aðild liggur fyrir að stjórnarskráin heimili hana og fyrirvari um samþykki þjóðarinnar er skýr (því menn vita eftir hvaða reglum verður farið varðandi þjóðaratkvæði).
• Í viðræðum liggur fyrir að tekin verður endanleg afstaða í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Gallar:

• Setja þyrfti sérstök lög um þjóðaratkvæði um aðildarviðræður og lög um þjóðaratkvæði um inngöngu í ESB. Stjórnskipunin gerir almennt ekki ráð fyrir þjóðaratkvæði til að ráða málum til lykta sem afgreiða má með einföldum meirihluta alþingis eða ákvörðun ríkisstjórnarinnar (þ.e. ákvörðun um aðildarviðræður).
• Stjórnarskrárbreytingu og atkvæðagreiðslu um aðildarviðræður spyrnt mikið saman.