Lissabon-sáttmálinn

Almennt

Leiðtogar ríkja Evrópusambandsins samþykktu svokallaðan stjórnarskrársáttmála 2004. Hann þurfti ýmist að samþykkja með þjóðaratkvæðagreiðslu eða samþykki þjóðþinga í aðildarríkjunum. Spánn og Lúxemborg samþykktu sáttmálann í þjóðaratkvæðagreiðslu sumarið 2005 en Frakkland og Holland höfnuðu honum. Í kjölfarið var hætt við stjórnarskrársáttmálann og unnið að nýjum sáttmála sem endaði með undirritun Lissabon sáttmálans í Portúgal í desember 2007. Sjá hér.

Flest aðildarríkin hafa nú samþykkt Lissabon sáttmálann. Á Írlandi var hann felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu í júní 2008. Írland er eina landið þar sem sáttmálinn var borinn undir þjóðaratkvæði. Annars staðar var hann samþykktur eða býður samþykktar þjóðþinga og/eða forseta.

Markmiðið með Lissabon sáttmálanum er að gera Evrópusambandið lýðræðislegra og skilvirkara.

Stofnanir og ákvarðanataka

Evrópuþingið fær aukin völd en þingmönnum er fækkað. Hámarksfjöldi þingmanna aðildarríkis verður 96 en lágmarksfjöldi verður 6 (sem mundi eiga við um Eistland, Kýpur, Lúxemborg, Möltu og væntanlega Ísland).

Fækkað er í framkvæmdastjórninni, þannig að í stað þess að hvert land hafi þar einn fulltrúa, séu fjöldi fulltrúa 2/3 af fjölda aðildarríka. Miðað við 27 aðildarríki yrðu þeir 18. Hvert ríki verður þannig ekki með fulltrúa í framkvæmdastjórninni og er gert ráð fyrir að löndin skiptist á því að hafa fulltrúa. Gert er ráð fyrir að þessi breyting komi til framkvæmd árið 2014.

Atkvæðavægi verður breytt í ráðherraráðinu með það að markmiði að endurspegla betur íbúafjölda einstakra ríkja. Til að samþykktar í ráðherraráðinu er gert ráð fyrir tvöföldum meirihluta, þannig að 55% aðildarríkja (15 af 27 núna) samþykki og þau hafi á bakvið sig 65% íbúafjölda sambandsins. Ekki er gert ráð fyrir að þessi breyting komi til framkvæmda fyrr en 2014.

Þjóðþingum aðildarríkja er fengið aukið hlutverk sérstaklega að því er varðar svokallað nálægðarreglu (ENS: Principle of Subsidiarity) sem hefur það að markmiði að ákvarðanir séu teknar eins nálægt borgurunum og hægt er (sjá Protocol 1 og 2).

Í fjölmörgum málaflokkum er horfið frá því að taka ákvarðanir samhljóða. Einn mikilvægasti málaflokkurinn þar sem horfið er frá neitunarvaldi aðildarríkja er á sviði dóms- og innanríkismála (ENS: Justice and Home Affairs), þar sem til að mynda lögreglu og dómssamtarf í refsimálum verður háð ákvarðanatöku með auknum meirihluta. Með Lissabon sáttmálanum fær Evrópudómstólinn aukin völd á þessu sviði, til að mynda að því er varða hælisleitendur, vísa, ólöglega innflytjendur og dómssamstarf.

Í mörgum veigamiklum málaflokkum verður þó ekki hægt að taka ákvarðanir nema með samhljóða samþykki. Þetta á til dæmis við um skattamál, almannatryggingar, tungumálareglur og fleira.

Í fyrsta skipti er tekið skýrt á því að ríki geta sagt upp samstarfinu. Í 50. gr. sáttmálans er gert ráð fyrir að aðildarríki geti dregið sig út úr sambandinu með því að beina tilkynningu til ráðsins þar um.

Valdsvið

Í Lissabon sáttmálanum eru gerð skýrari skil milli sviða þar sem Evrópusambandið hefur sérvald (ENS: Exclusive Competence), sameiginlegt vald (ENS: Shared Competence) og stuðningsvald (ENS: Supporting Competence). Eftirfarandi tafla sýnir þetta í grófum dráttum (2. - 6. gr.)

Evrópskur ríkisborgararéttur

Nokkrar umræður hafa skapast á síðunni um evrópskan ríkisborgararétt og þykir ástæða til að gera nánar grein fyrir þeim málum.

Í Lissabon sáttmálanum eru fyrstu setningarnar um þetta atriði svohljóðandi (20. gr.):

1. Citizenship of the Union is hereby established. Every person holding the nationality of a Member State shall be a citizen of the Union. Citizenship of the Union shall be additional to and not replace national citizenship.

2. Citizens of the Union shall enjoy the rights and be subject to the duties provided for in the Treaties. They shall have inter alia:

1. the right to move and reside freely within the territory of the Member States;
2. the right to vote and to stand as candidates in elections to the European Parliament and in municipal elections in their Member State of residence, under the same conditions as nationals of that State;
3. the right to enjoy, in the territory of a third country in which the Member State of which they are nationals is not represented, the protection of the diplomatic and consular authorities of any Member State on the same conditions as the nationals of that State;
4. the right to petition the European Parliament, to apply to the European Ombudsman, and to address the institutions and advisory bodies of the Union in any of the Treaty languages and to obtain a reply in the same language.

These rights shall be exercised in accordance with the conditions and limits defined by the Treaties and by the measures adopted thereunder.

Ráðið getur með samhljóða ákvörðun, eftir samþykki Evrópuþingsins, bætt við þau réttindi sem evrópskir ríkisborgarar eiga að njóta. Slíkt yrði háð fullgildingu í aðildarríkjunum í samræmi við stjórnskipun hvers lands.

Í grundvallaratriðum er ekki um að ræða breytingu frá núverandi texta, sem er svohljóðandi (17. gr.):

1. Citizenship of the Union is hereby established. Every person holding the nationality of a Member State shall be a citizen of the Union. Citizenship of the Union shall complement and not replace national citizenship.

2. Citizens of the Union shall enjoy the rights conferred by this Treaty and shall be subject to the duties imposed thereby.

Í bæði núgildandi texta og Lissabon sáttmálanum koma á eftir þessu greinum nokkrar greinar þar sem fjallað er nánar um þau réttindi sem evrópskra ríkisborgara sem talin eru upp að ofan.

Fljótlega verður að finna frekari upplýsingar hér um Lissabon sáttmálann.

Heimildir:

(Sjá fyrst og fremst:
http://europa.eu/lisbon_treaty/faq/index_en.htm
http://www.esb.is/policies/constitution.html