2. drög

Jafnrétti og lýðræði  - drög 2

Hér er farin sú leið að árétta enn frekar ákveðin atriði sem upp komu þegar drög 1 voru unnin (sjá hér á síðunni). Upplýsinga, skoðana og hugmynda var aflað í samtölum við fjölda fólks, jafnt fræðimanna sem leikmanna. Þá var leitað í smiðju ýmissa fræðigreina sem skrifaðar hafa verið um efnið og er vitnað í nokkrar þeirra hér. Undir kaflanum Ítarefni hér á síðu málaflokks Evrópunefndarinnar um jafnrétti er síðan að finna fleiri greinar um sama málefni.

Lýðræði:

Ein algengasta gagnrýnin á Evrópusambandið tengist svokölluðum lýðræðishalla, þ.e.

að embættismenn sambandsins taki ákvarðanir án þess að lýðræðislega kjörnir fulltrúar þess komi nærri. Amsterdamsáttmálanum frá 1997 var ætlað að auka vægi Evrópuþingsins í valdakerfi Evrópusambandins og þó margir séu á því að með honum hafi verið stigið stórt skref til úrbóta eru aðrir á því að ekki hafi verið gengið nógu langt. Evrópulýðræðið sé þungt í vöfum og lýðræðishallinn enn til staðar.

Í umræðum um þessi mál er gagnlegt að velta því upp hvað átt er við með hugtakinu lýðræði. Á heimasíðu veftímaritsins Stjórnmál og stjórnsýslu er að finna grein eftir Gunnar Helga Kristinsson, prófessor í stjórnmálaræði við Háskóla Íslands: Lýðræði. Drög að greiningu. Þar gerir Gunnar Helgi grein fyrir greiningarramma fyrir lýðræðiskerfi sem byggir á fjórum meginvíddum lýðræðishugtaksins: borgararéttindum, yfirvegun, almannahag og meirihlutaræði.

Í stuttu máli snúast borgararéttindi um að hafa áhrif á þær ákvarðanir sem varða mann sjálfan. Evrópusambandið er tilraun til þess að búa til kerfi um það sem áður réðst í samskiptum ríkja. Varðandi þessi réttindi má ljóst vera að það er grundvallarmunur á því að standa utan Evrópusambandið sem aðili að Evrópska efnahagssvæðinu annars vegar og hins vegar því að vera aðili að Evrópusambandinu. Við inngöngu í Evrópusambandið fengi Ísland borgararétt með þeim réttindum og skyldum sem fylgja.

Yfirvegun, sem einn af hornsteinum lýðræðishugtaksins, snýst um það á hvaða hátt menn komast að niðurstöðu um ákveðin mál, m.a. hversu sterkir stjórnmálaflokkar eru í ákvörðunartökuferlinu. Evrópsk þjóðríki eiga það flest sameiginlegt að flokkarnir eru í lykilhlutverki. Innan Evrópusambandsins eru þeir hins vegar ekki mjög sterkir, þ.e. ganga yfirleitt ekki þvert á aðildarríkin. Meðal annars vegna þess hve valdalítið Evrópuþingið er, hafa þingmenn þar meira frelsi undan flokksaga, en þingmenn ákveðinna ríkja og þingið þarf t.d. ekki að bera upp ákveðin mál sem eru til umræðu undir framkvæmdastjórn ESB (samanber ríkisstjórn einstaka landa).

Hvernig breytast almannahagsmunir í opinbera stefnu? Tvær leiðir eru til: almannalýðræði og fulltrúalýðræði. Innan Evrópusambandsins er valdið komið langt frá fólkinu og því skiptir máli að það sé vel skilgreint og rökstutt hvaða málefni það eru sem Evrópusambandið ætlar að hafa áhrif á. Innan aðildarríkja sambandsins eru skiptar skoðanir á því hversu vel þar gengur að velja þau málefni.

Varðandi spurninguna hvernig taka eigi tillit til mismunandi hagsmuna, má skoða tvær leiðir, meirihlutaræði og hlutfallslegt vægi. Í meirihlutaræði er ábyrgðin skýr þar sem auðvelt er að draga þá til ábyrgðar sem hafa valdið.  Hlutfallslegt vægi er hins vegar algengara form í Evrópu. Kosturinn við þá leið er að rödd allra hagsmunaaðila fær að heyrast og áhersla er lögð á samstöðu. 

Evrópusambandið leggur meiri áherslu á hlutfallslegt vægi en meirihlutaræði og hefð er fyrir því að ekki sé gengið á róttækan hátt yfir hagsmuni einstakra ríkja. Af þessu leiðir hins vegar að ákvörðunartökuferlið, leiðin að niðurstöðu, getur tekið langan tíma og ferlið er á margan hátt ,,leiðinlegt.

Mannréttindi:

Evrópusambandið var upphaflega stofnað út frá hugsjónum manna um bræðralag og frið í heimsálfu sem hafði á áratugunum áður verið undirlögð af tveimur heimsstyrjöldum.

Almennt virðast menn á einu máli um að aðild Íslands að Evrópusambandinu myndi ekki hafa í för með sér umtalsmiklar breytingar á íslenskri mannréttindalöggjöf enda hafa Íslendingar lögfest Mannréttindasáttmála Evrópu.

Þeir sem helst hafa gagnrýnt mannréttindamál Evrópusambandsins gera það á þeirri forsendu að sambandið nýti sér ekki að fullu svigrúm sitt til þess að stuðla að áþreifanlegum og varanlegum framförum á sviði mannréttinda í heiminum. Þar er m.a. nefnt að Evróupsambandið geri ekki alvöru úr mannréttindaákvæðum samstarfssamninga við einstaka ríki sem kveða á um að viðkomandi samstarf verði fellt niður gerist ríkin sek um mannréttindabrot.

Þrátt fyrir þessa annmarka á mannréttindastefnu Evrópusambandsins er almennt lítið um það deilt að sambandið er leiðandi í baráttu fyrir auknum mannréttindum.

Morgunblaðið hefur verið með umfangsmikla umfjöllun undanfarnar vikur um Evrópusambandið. Þar á meðal má nefna umfjöllun um mannréttindi en umfjöllunina má alla nálgast á mbl.is. Þar er m.a. fjallað um þá auknu möguleika sem aðild að ESB gæfi Íslendingum á að leita réttar síns umfram þá sem aðild að samningi um Evrópska efnahagssvæðið veitir: Lítil áhrif EES á lagasetningu.  Hins vegar er einnig vísað í þá gagnrýni að Evrópusambandið geri meira úr réttindum stórfyrirtækja en einstaklinga. Lissabon sáttmálinn sé einstakur hvað þetta varðar (sem stjórnarskrá) og brjóti í bága við lýðræðishefð síðustu tveggja alda: Ólýðræðislegt og í þágu auðvaldsins. Þessa grein má finna í þeim kafla umfjöllunarinnar sem fjallar um reynslu Finna af inngöngu í Evrópusambandið.

Beinn kostnaður:

Fjárlagarammi ESB er ákveðinn til sjö ára í senn. Nú er í gildi rammi fyrir árin 2007-2013. Innan þess ramma eru svo samþykkt fjárlög fyrir hvert ár.  Aðildarríkin skipta kostnaðinum á milli sín eftir fastmótuðum reiknireglum. Gróft mat er að kostnaður Íslands samsvaraði um 1% af þjóðarframleiðslu landsins.

ESB hefur í meginatriðum þrjá sjálfstæða tekjustofna: a) Hluta af tollum og innflutningsgjöldum, b) hlutdeild í virðisaukaskatti aðildarríkja, c) hlutdeild í vergum þjóðartekjum. Sjá nánar: http://ec.europa.eu/budget/budget_glance/where_from_en.htm.

Afar erfitt er að segja til um nákvæmlega hver kostnaður Íslands yrði því ekki verður ljóst fyrr en samningar hafa tekist hversu mikið td. af tolltekjum Ísland verður af, þ.e hvernig tollskrá kemur til með að líta út.

Stór hluti, eða í kringum 80%, þess fjármagns sem greitt er til ESB skilar sér til baka til þjóðarbúsins í formi styrkja til landbúnaðar, uppbyggingarverkefna og rannsóknar- og þróunarverkefna.  Nánari upplýsingar um í hvað ESB notar fjármagnið má finna á:

http://ec.europa.eu/budget/budget_glance/what_for_en.htm

Fá má grófa mynd af hugsanlegum nettógreiðslum Íslands til ESB, þ.e. greiðslum til ESB að frádregnum greiðslum frá ESB, með því að skoða nettógreiðslur annarra aðildarríkja. Áætlun framkvæmdastjórnar ESB fyrir nettógreiðslur 2008-2013 er birt í töflu 4.5. bls. 87 í skýrslu Evrópunefndar forsætisráðuneytisins.

Í stuttu máli er best að sjá kostnaðinn með því að fara á heimasíðu Evrópusambandsins og þaðan inn á Budget.  Þar sést hver kostnaðurinn er í hlutfalli af ýmsum hagstærðum.  Ef gert er ráð fyrir að Ísland sé nálægt ESB meðaltali þá er kostnaður 1% af þjóðarframleiðslu.  Óvissuþátturinn er þó stór því óljóst er hvernig breyting á tollskrá verður. Þar af leiðandi er ekki hægt að svo stöddu að setja nákvæma krónutölu á það hver kostnaðurinn verður.

Sé farið inn á “Financing of the General Budget” má sjá í smáatriðum hvernig brúttóframlag hvers ríkis er reiknað út. Svo koma til baka greiðslur til allra aðildarríkja úr sjóðum ESB, megnið til landbúnaðar og uppbyggingarmála.

Sjá nánar gögn undir hnappnum Lýðræði – Ítarefni (til vinstri á síðu)