LOKASKÝRSLA AUÐLINDAHÓPS EVRÓPUNEFNDAR SJÁLFSTÆÐISFLOKKSINS
Undanfarinn mánuð hefur auðlindahópur Evrópunefndar Sjálfstæðisflokksins skoðað frá ýmsum sjónarhornum hvaða áhrif það hefði á yfirráð Íslendinga yfir auðlindum sem Íslendingar nýta og munu hugsanlega nýta ef Ísland gengi í ESB. Hópnum var í megindráttum falið að fjalla um þrjá málaflokka sem hann og gerði. Í fyrsta lagi var hin sameiginlega sjávarútvegsstefna sambandsins könnuð. Eftirfarandi þættir voru sérstaklega skoðaðir: Meginreglan um hlutfallslegan stöðugleika, veiðiréttur, ákvörðun heildarafla, sjávarspendýr, alþjóðlegir fiskveiðisamningar og fiskveiðisamningar við ríki utan ESB, brottkast, kvótahopp, eftirlit með veiðum, íslenska kvótakerfið og viðhald þess, sérstök stjórnunarsvæði og hvort einhverjar sérlausnir séu í boði fyrir Íslendinga.
Í öðru lagi voru orkumál tekin til athugunar. Í þeirri vinnu voru málefni er tengjast raforku, vatni, jarðvarma, olíu og gas sérstaklega skoðuð. Í þriðja lagi voru teknar til skoðunar aðrar auðlindir er snerta hálendið, loftslagsmál/kvótakerfi ESB og auðlindir er tengjast Norðurskautinu.
Auðlindahópurinn ákvað að kanna þessi mál með tvennum hætti. Annars vegar með því að safna saman upplýsingum og greinargerðum. Hins vegar með því að standa fyrir öflugri upplýstri umræðu á opnum fundum.
Þær upplýsingar/greinargerðir sem hópurinn aflaði sér má finna á vef Evrópunefndarinnar. Þar má finna powerpoint kynningu um sjávarútvegsstefnu ESB frá starfsmönnum utanríkisráðuneytisins, umfjöllun um loftslagsmál eftir Pétur Reimarsson, umfjöllun/punkta eftir Guðjón A. Guðjónsson skrifstofustjóra í iðnaðarráðuneytinu um ESB og orkumál, powerpoint kynningu Högna Kristjánssonar skrifstofustjóra í utanríkisráðuneytinu um Lissabonsáttmálann með sérstöku tilliti til auðlinda, vinnuskjal formanns og varaformanns auðlindahóps um sjávarútvegsstefnu ESB og skjal frá Ragnari Baldurssyni sendiráðunaut um þýðingu norðuslóðastefnu ESB fyrir Ísland sem einnig má finna á vef utanríkisráðuneytisins.
Hópurinn hélt fjóra opna fundi. Mikill fjöldi mætti á fundina og voru umræður afar líflegar. Um þrjú hundruð gesta voru á fjölmennasta fundi hópsins. Fyrsti fundurinn var haldinn þann 15. desember í samráði við sjávarútvegs- og auðlinda- og umhverfisnefnd flokksins. Umfjöllunarefnið var verkefni hópsins. Annar fundurinn var haldinn mánudaginn 22. desember. Þar voru haldin þrjú erindi; Björn Bjarnason, dómsmálaráðherra, ræddi um framtíðarstöðu Íslands og samstarf við ESB ef Ísland gengi ekki í sambandið, Högni Kristjánsson, skrifstofustjóri Evrópuskrifstofu utanríkisráðuneytisins, fjallaði um Lissabonsáttmálann með tilliti til auðlinda og Friðrik J. Arngrímsson framkvæmdastjóri LÍÚ fór yfir sjávarútvegsmál og ESB. Þriðji fundurinn fór fram þann 5. janúar. Á þeim fundi ræddu Bjarni Benediktsson þingmaður og formaður utanríkismálanefndar Alþingis og Styrmir Gunnarsson fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins um hvaða umboð forysta Sjálfstæðisflokksins ætti að fá í Evrópumálum. Fjórði fundurinn fór fram þann 8. janúar. Á þeim fundi ræddu þeir Eiríkur Tómasson forstjóri Þorbjörns ehf. í Grindavík og varaformaður LÍÚ, og Vilhjálmur Egilsson framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins um hver helstu viðfangsefnin væru ef gengið yrði til aðildarviðræðna við Evrópusambandið, m.a. með tilliti til auðlinda þjóðarinnar ásamt því að ræða mikilvægustu málin, sem Íslendingar ættu að leggja áherslu á.
Til viðbótar því að halda opna fundi í Valhöll hitti formaður auðlindahópsins sunnlenska sjálfstæðismenn þann 16. desember og fjallaði um störf hópsins. Varaformaður hópsins kynnti starf hans á fundi á Akureyri þann 18. desember. Voru þetta vel sóttir fundir.
Auk þess að hafa staðið fyrir fundum hefur nefndin rætt við ótal aðila; hagsmunaaðila, sérfræðinga og embættismenn sem hafa þekkingu á viðfangsefnum hópsins.
Niðurstaða undirritaðra er að aðild að sambandinu muni ekki hafa verulegar breytingar á málefni er tengjast raforku, vatni, jarðvarma, olíu og gas. Aðild að ESB hefði engin áhrif á yfirráð Íslands yfir Drekasvæðinu. Aðildin mun heldur ekki hafa verulegar breytingar á regluverkið er gildir um hálendið eða á málefni Norðurheimskautsins.
Samkvæmt Kyotobókuninni fer ESB með dreifingu útstreymisheimilda milli aðildarríkjanna. Sé litið til loftslagsmála má fyrst nefna að viðskiptakerfi ESB með útstreymisheimildir (European Trading System, ETS) hefur þegar verið samþykkt á Alþingi. Ekki verður séð að erfiðara sé fyrir Íslendinga en aðra að ná tilhlýðilegum árangri hvað varðar eldsneytisnotkun. „Íslenska ákvæðið“ gengur hins vegar vart inn í ETS-kerfið og þess vegna þarf að semja við ESB, ef Ísland vill breyta ákvæðinu í varanlegar heimildir. Á móti kemur að íslensk orkuframleiðsla hjálpar ESB til að ná því marki að 20% orkunotkunar verði kolefnislaus árið 2020.
Ljóst er að ef sjávarútvegsstefna ESB yrði tekin upp án undantekninga myndi það hafa talsverð áhrif á fullveldisrétt Íslendinga til að stjórna fiskveiðum íslenskra borgara. Hér verða nefnd fimm atriði sem myndu breytast. Í fyrsta lagi myndi formlegur fullveldisréttur Íslands til að taka ákvarðanir um heildarkvóta á Íslandsmiðum færast til ESB. Í öðru lagi myndu íslensk stjórnvöld ekki lengur gera samninga við önnur ríki um fiskveiðar heldur framkvæmdastjórn ESB. Í þriðja lagi væri opnað á frjálsar fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi. Í fjórða lagi yrði brottkast heimilt að lögum eins og staðan er í dag. Í fimmta lagi þyrftu Íslendingar að öllum líkindum að hætta hvalveiðum. Benda verður hins vegar á að meginreglan um hlutfallslegan stöðugleika í óbreyttri mynd tryggir Íslendingum sama hlutfall heildarkvóta og nú er, m.ö.o. íslenska ríkið fengi kvótann við Íslandsstrendur til úthlutunar til þeirra sem hafa veiðireynslu. Erlendir aðilar innan ESB fengju hann ekki þar sem þeir hafa ekki veitt að neinu ráði á íslensku hafsvæði síðastliðna þrjá áratugi. Jafnframt verður að benda á að reglum ESB um brottkast verður að öllum líkindum breytt í næstu reglugerð ESB um hina sameiginlegu sjávarútvegsstefnu. Í viðauka með stöðuskýrslu 2 er bent á kosti og galla aðildar með tillitit til sjónarmiða hagsmunaaðila.
Rétt er að benda á að Lissabonsáttmálinn snertir ekki eignarhald á auðlindum eða auðlindastjórnun. Ekki frekar en Rómarsáttmálinn eða aðrir grundvallarsáttmálar sambandsins. Þar að auki er rétt að geta þess að fyrir liggja áætlanir um gagngera endurskoðun sameiginlegu sjávarútvegsstefnunar sem ljúka á eigi síðar en árið 2012. Viðamiklar breytingar eru væntanlegar. Ætlun ESB er að leggja fram grænbók í byrjun þessa árs sem á að leggja grunninn að umræðum. Samantekt athugasemda við grænbókina verður birt 2010 og framkvæmdastjórn ESB stefnir á að leggja fram tillögur sínar seinna sama ár með það að markmiði að nýjar reglur líti dagsins ljós árið 2012. Á óformlegum ráðherrafundi ESB þann 29. september síðastliðinn var fjallað um endurskoðun sameiginlegu sjávarútvegsstefnunar. Á þeim fundi kom m.a. fram að ráðherrarnir aðhyllast langtímaáætlanir við ákvörðun heildaraflamarks og úthlutun kvóta, enda tryggi það betur stöðugleika útgerðarfyrirtækja. Jafnframt kom fram að þeir styðja grundvallarsjónarmiðin um hlutfallslegan stöðugleika og hina svokallaða nálægðarreglu þegar kemur að stjórnun aflaheimilda.
Segja má að á fundum og í starfi hópsins hafi þrenns konar sjónarmið komið fram um samband Íslands og ESB. Í fyrsta lagi að Ísland eigi ekkert erindi í ESB þar sem það fari best á því að Íslendingar fari með fullveldisréttinn yfir auðlindum sínum. Jafnframt er bent á að Íslendingum hafi tekist vel upp í sinni fiskveiðistjórnun og að sjávarútvegsstefna ESB sé mjög gölluð. Annað sjónarmið er að ef Íslendingar ákveða að hefja aðildarviðræður þá verði einungis samið um aðild á þeim forsendum að það sé tryggt að Íslendingar haldi forræði á auðlindum sínum. Segja má að þriðja sjónarmiðið sé að Íslendingar eigi að ganga til aðildarviðræðna og reyna að stefna á undanþágur frá vissum þáttum sjávarútvegsstefnunar. Ekki sé nauðsynlegt að fá allsherjarundanþágu frá stefnunni þar sem meginreglan um hlutfallslegan stöðugleika verji hagsmuni Íslands og óraunhæft sé að ætla að vikið verði frá þeirri reglu. Enginn lýsti þeirri skoðun sinni að Ísland ætti að ganga í ESB vegna auðlinda- og orkuregluverks sambandsins eða hinnar sameiginlegu sjávarútvegsstefnu.
Á fjórða fundi hópsins, sem bar yfirskriftina „Um hvað yrði samið“, fjölluðu þeir Eiríkur Tómasson og Vilhjálmur Egilsson um hugsanleg samningsmarkmið í aðildarviðræðum. Í erindi sínu komst Eiríkur að eftirfarandi niðurstöðu:
Niðurstaða mín er að það er oftrú að halda að við semjum um breytingar á ESB ef við viljum fara þar inn. Ef þjóðin ákveður að ganga til liðs við ESB, þá sækjum við um aðild og tökum því sem að okkur er rétt, meira og minna. Nefni Icesave aftur. Hvernig tók ESB á móti okkur þegar við vildum fá hlut í Makrílnum, sem er í okkar lögsögu. Þeir vildu að við hentum honum fyrir borð, í stað þess að gera verðmæti úr honum.
Ef niðurstaðan verður að ganga til aðildarviðræðna ættum við að kanna möguleika á samfloti með Norðmönnum, það yrði örugglega farsælla en að fara einir í viðræður. Miklu meiri vigt væri í því að fara í þetta sameiginlega, vegna þess að þetta eru þjóðir þar sem sjávarauðlindin er ein aðalauðlindin. En það á ekki við þær þjóðir sem eru í ESB í dag.
Ég þekki engin dæmi þess að frjálsar þjóðir hafi af fúsum og frjálsum vilja afsalað sér yfirráðum auðlinda sinna, ekki heldur þær þjóðir sem eru nú í ESB, Þær ráða sínum auðlindum sjálfar hver fyrir sig.
Ef farið verður í viðræður um aðild að ESB, þá verður að vera ófrávíkjanlegt skilyrði að Íslenska þjóðin hafi áfram öll yfirráð yfir auðlindum sínum.
Ég er ekki hræddur við þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að ESB, því ég trúi því aldrei að íslenska þjóðin samþykki samning um inngöngu í ESB, sem inniheldur ákvæði um að við látum af hendi auðlindir okkar. Og því skyldum við gera það, þegar þær þjóðir sem mynda ESB ráða sínum auðlindum hver fyrir sig.
Í máli Vilhjálms Egilssonar kom eftirfarandi fram:
Komi til þess að Ísland leiti eftir inngöngu í Evrópusambandið þurfum við að gerast aðilar að hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu þess. Undan því verður ekki vikist og hugsanlegar undanþágur verða allar tímabundnar. Með þessu færast yfirráðin yfir stjórn á nýtingu fiskistofnanna til Brussel eftir því sem mælt er fyrir um í hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu. Ef það er ekki samþykkt þarf ekki að sækja um aðild.
Verkefnið í hugsanlegum aðildarsamningum er að ná eins góðum árangri og kostur er fyrir hagsmuni íslensks sjávarútvegs innan þess ramma sem gefinn er. Niðurstaðan gerir sjávarútveginn aldrei betur settan en hann er nú en viðfangsefnið væri að takmarka skaðann eins og unnt er.
Helstu viðfangsefni hugsanlegra aðildarsamninga snúa að frágangi á hlutdeild í sameiginlegum fiskistofnum, sérstaklega þar sem nú ósamið s.s. í markíl og úthafskarfa. Útfæra þarf fiskimiðin við Ísland sem sérstakt fiskveiðistjórnarsvæði þar sem gildandi reglur myndu eftir því sem við á gilda áfram sem reglugerð frá Evrópusambandinu. Ganga þarf frá ferlum fyrir ákvarðanatöku fyrir heildarafla þannig að fiskveiðiárið haldi sér og unnt sé að taka skjótar ákvarðanir eftir því sem við á s.s. um loðnuafla. Geta til skjótra ákvarðana um skyndilokanir og reglugerðarlokanir þarf líka að halda sér. Jafnframt þarf að skilgreina ákvarðanatökuferli varðandi allar breytingar á reglum sem mynda íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið í breiðum skilningi en það hvílir á þremur meginstoðum (hversu mikið, hver, hvernig). Gera þarf samninga um möguleg kvótaskipti milli landa í sameiginlegum fiskistofnum. Sjávarútveginn yrði opnaður fyrir fjárfestingum erlendra aðila en hugsanlegt er að setja búsetuskilyrði fyrir þá sem starfa í greininni.
Meginatriði er að gengið sé frá öllum lausum endum strax og mál ekki skilin eftir ókláruð með tímabundnum undanþágum án þess að það liggi fyrir hvernig þau verða í framtíðinni. Þetta er nauðsynlegt til þess að hægt sé að sjá eins vel og unnt er hverju verið er að fórna á sviði sjávarútvegs til þess að ná öðru fram.
Í ljósi aðildarsamninga annarra ríkja við ESB verður að telja það nokkra bjartsýni að mögulegt sé að fá umtalsverðar undanþágur frá sjávarútvegsstefnu sambandsins. Úr því mun hins vegar ekki fást úr skorið með endanlegum hætti nema til komi aðildarviðræður við sambandið. Formaður og varaformaður auðlindahópsins benda á að mikil andstaða er við það að samið verði við ESB um yfirráð sambandsins yfir fiskveiðiauðlindinni, en margir telja að með því væri þjóðin að framselja hluta af sjálfstæði þjóðarinnar. Það er hins vegar skoðun undirritaðra og fjölmargra annarra að það sé eðlilegt að forystumenn flokksins fái rúmar heimildir til að ræða við leiðtoga annarra stjórnmálaflokka um það, hvernig standa skuli að viðræðum við Evrópusambandið. Í aðildarviðræðum reynir á það hvort Ísland fær að halda viðhlítandi forræði yfir fiskveiðiauðlindinni. Einnig þarf að vera ljóst að samningur um aðild fær ekki gildi án þess að gerð hafi verið breyting á stjórnarskrá, sett lög um þjóðaratkvæði og aðildartillaga lögð í dóm þjóðarinnar, eftir að Alþingi hefur samþykkt aðildarsamning.
15. janúar 2009
Friðrik Sophusson
Bjarni Már Magnússon