Átökin þá og nú

Innganga Íslands í efnahagssamstarf í Evrópu hófst við inngönguna í EFTA árið 1970. Á þeim tíma var málið mjög umdeilt og andstæðingar höfðu uppi stóryrði um að innan þessa bandalags yrðu Íslendingar fyrir margvíslegu fári. Sem betur fer sigruðu boðberar nýrra tíma í þeirri glímu, þjóðinni til blessunar.

Sumir áttu erfitt með að gera upp hug sinn og urðu að athlægi fyrir vikið. Framsóknarflokkurinn bjó við það böl að hafa formann sem ekki þorði að taka af skarið.

Í árslok 1969 var aðild Íslands að EFTA samþykkt á Alþingi. Málið hafði lengi verið umdeilt. Það var rætt víða um land og meðal annars hélt Iðnnemasambandið fund í Sigtúni þar sem blaðamennirnir Svavar Gestsson og Styrmir Gunnarsson höfðu framsögu. Þjóðviljinn segir frá því að fundurinn hefði verið líflegur og nokkrir talað eftir að frummælendur luku máli sínu. Meðal annars töluðu þrír framsóknarmenn. Var einn með aðild, annar hlutlaus og sá þriðji á móti. Þess er jafnframt getið að fáa formælendur hafi EFTA-aðildin átt aðra en frummælandann Styrmi Gunnarsson.

Aðildin var engu að síður samþykkt á Alþingi nokkrum vikum síðar með 33 atkvæðum gegn sjö. Framsóknarmenn sátu hjá, en Alþýðubandalagið var að mestu á móti.

Í janúar árið eftir fjallaði Morgunblaðið um forystuvandræði Framsóknarflokksins í þættinum „Af innlendum vettvangi"

Greinin nefndist Ólafur Jóhannesson í pólitískum erfiðleikum.

Ólafur var þá tiltölulega nýlega kjörin formaður Framsóknarflokksins. Greinin á erindi enn þann dag í dag því að sjá má margar hliðstæður í stjórnmálum samtímans við umfjöllunarefnið ekki síst um hlutverk forystumanna að skera á hnúta og „kveða á um, hvaða stefnu flokkurinn eigi að marka."

Greinin er lítið eitt stytt.

„EITT af því, sem einna mesta athygli vakti á Alþingi fyrir jólin var sú augljósa staðreynd, að formaður Framsóknflokksins, Ólafur Jóhannesson, á í umtalsverðum pólitískum erfiðleikum um þessar mundir. Kom þetta glöggt fram í umræðum um aðild Íslands að EFTA og raunar einnig öðrum störfum þingsins síðustu daga fyrir jól.

Það hefur að vísu legið ljóst fyrir um nokkurt skeið, að Ólafi Jóhannessyni hefur a.m.k. ekki enn tekizt að taka forustu Framsóknarflokksins nægilega traustum tökum og vitað er, að innan Framsóknarflokksins gætir verulegra efasemda um, að honum muni nokkru sinni takast það. Um það getur þó enginn sagt og því hyggilegast að spá sem fæstu.

Óhætt er að fullyrða, að formennska stjórnmálaflokks er hvorki eftirsóknarvert né öfundsvert hlutskipti og engan þarf að undra þótt það taki nýjan mann nokkurn tíma að treysta sig í slíkum sessi og ná tökum á starfi sínu.

...

Mótun á stefnu Framsóknarflokksins til aðildar Íslands að EFTA var fyrsta
stóra vandamálið, sem Ólafur Jóhannesson stóð frammi fyrir, eftir að hann tók við forustu Framsóknarflokksins. Í þessu máli átti hann augljóslega við mikinn vanda að etja. Framsóknarflokkurinn var alvarlega klofinn í málinu. Áhrifamikil öfl innan flokksins voru hlynnt aðild að EFTA og voru þeirrar skoðunar, að flokkurinn ætti að styðja málið á Alþingi. Aðrir aðilar innan flokksins voru því hins vegar mjög mótfallnir. Það er á slíkum stundum, sem reynir verulega á forustuhæfileika og styrk flokksleiðtoganna. Að lokum fellur í þeirra hlut að skera á hnútinn og kveða á um, hvaða stefnu flokkurinn eigi að marka og þá reynir einnig á hæfileika þeirra til þess að sannfæra þá, sem andvígir eru þeirri ákvörðun, um að rétt sé stefnt.

Eins og öllum er kunnugt, fór Framsóknarflokkurinn bil beggja í þessu máli. Lýsti sig í grundvallaratriðum hlynntan EFTA-aðild, en taldi málið ekki nægilega vel undirbúið og lagði til frestun. Þegar hún var ekki samþykkt, sat Framsóknarflokkurinn hjá.

Þessi afstaða mæltist mjög illa fyrir meðal almennings og einnig meðal Framsóknarmanna sjálfra. Við bættist svo hin óheppilega já-já-nei-nei ræða flokksformannsins á Alþingi, sem varð til þess að gera hann, flokk hans og afstöðu flokksins til málsins að athlægi um land allt.

Í þessu erfiða máli fyrir Framsóknarflokkinn er augljóst, að forusta Ólafs Jóhannessonar brást. Hann skorti hörku og styrk til þess að fylgja fram stefnu,sem hefði a.m.k. ekki veikt trú manna á Framsóknarflokkinn eins og raun varð á. Óhætt er að fullyrða, að flokkurinn hefði staðið mun betur að vígi, ef hann hefði einfaldlega klofnað í atkvæðagreiðslu á Alþingi um málið.

Eftir að þetta mál var til lykta leitt,virtist sem Ólafi Jóhannessyni skrikaði hvað eftir anna/ð fótur í þingstörfunum. Hann virtist reyna að auka veg sinn í augum flokksmanna sinna með því að sýna hörku í umræðum á Alþingi, sem honum er ekki lagin og átti það sérstaklega við um ýmsar athugasemdir, seim hann gerði síðustu daga fyrir jólaleyfi varðandi vinnubrögð þingsins. Málflutningur hans þá var bersýnilega við það miðaður, að hann fengi sem mestan uppslátt í Tímanum, svo að hinir tryggu flokksmenn gætu séð, að foringi þeirra stæði í stórræðum á Alþingi og léti ekki sitt eftir liggja. En það fer sumum mönnum illa að belgja sig út yfir tilbúinni óánægju og það á við um Ólaf Jóhannesson, sem lengi hefur verið einn málefnalegasti þingmaður stjórnarandstöðunnar í umræðum.

...

Nú skal að vísu varað við því að draga of víðtækar ályktanir af þeim pólitísku erfiðleikum, sem formaður Framsóknarflokksins á í um þessar mundir. Í lífi og starfi stjórnmálamanna skiptast á skin og skúrir og sveiflurnar geta oft verið ótrúlega miklar. Þess eru mörg dæmi, að stjórnmálamenn hafa verið „afskrifaðir" endanlega en komist til stóraukinna áhrifa og valda eftir það.

...

Höfundur greinarinnar er sami Styrmir Gunnarsson og talaði fyrir inngöngu Íslendinga í Fríverslunarsamtök Evrópu við litlar undirtektir á iðnnemafundinum.

En hafði þó sigur þegar upp var staðið.

Benedikt Jóhannesson