Yfirstéttin og alþýðan

"Skömmu eftir hádegi berst gamalli rúmliggjandi konu skeyti, sem Sigurður sonur hennar les fyrir hana. Frá einu líkinu til annars; eins og yfirlýsing um líf eftir dauðann. Það hljóðar þannig:
Til hamingju með lýðveldið Ísland. Benedikt Sveinsson."

Þannig lýkur skáldsögu Ármanns Jakobssonar, Vonarstræti, sem út kom fyrir síðustu jól. Skáldsaga, sem er "grundvölluð á sönnum atburðum". Skeytið barst á 10 ára afmæli lýðveldisins 17. júní 1954.

Benedikt Sveinsson, sem skeytið sendi var faðir Bjarna Benediktssonar, forsætisráðherra og formanns Sjálfstæðisflokksins frá 1961-1970. Gamla konan, sem skeytið fékk var Theodóra Thoroddsen, ekkja Skúla Thoroddsens, þess alþingismanns, sem einn mótmælti Uppkastinu 1908 innan samninganefndarinnar í Kaupmannahöfn, sem að öðru leyti taldi sig fagna miklum sigri. Íslenzka þjóðin reyndist annarrar skoðunar.

Þau Theodóra og Benedikt höfðu setið saman í samsæti, sem haldið var í Iðnó til heiðurs henni og Skúla. Í sögu Ármanns segir:

"Benedikt Sveinsson situr við hlið Theodóru í samsætinu. Hann er ungur og bjartur, mikill kappsmaður og hefur reynt sitt besta til að falla ekki í skuggann af dugnaði Ísafoldar-Bjarna og Bjarna frá Vogi. En þeir skyggja auðvitað á alla aðra í þessari kosningabaráttu. Sjálfur er hann hins vegar róttækastur allra skilnaðarmanna og fer að vonum vel á með þeim Theodóru.

Nú er markmiðið gjörbreytt, segir hann. Ekkert tjóir lengur nema fullur skilnaður Íslands og Danmerkur. Ísland verður fullvalda ríki, helst með eigin kóng eða þá forseta. Hvers vegan ættum við ekki að geta orðið repúblik eins og Frakkland eða Bandaríkin?"

Þau hittust á Þingvöllum 17. júní 1944 í rigningunni.

Athyglisvert pólitískt bandalag, sem gæti átt sér samsvörun á okkar tímum.

Baráttan um Uppkastið fyrir hundrað árum var dæmigerð barátta á milli sjónarmiða yfirstéttarinnar og alþýðu manna. Kosningarnar 1908 sýndu, að stjórnmálaelítan á Íslandi var komin úr sambandi við grasrótina. Það er gagnlegt fyrir stjórnmálamenn nútímans að rifja upp deilurnar um Uppkastið með því að lesa sögu Ármanns.

Er forystusveit Sjálfstæðisflokksins að missa sambandið við grasrótina í ESB-málinu með sama hætti og Hannes Hafstein og félagar urðu sambandslausir við alþýðu manna á Íslandi, þar sem þeir sátu í glæstum veizlusölum Kaupmannahafnar og nutu návistar danska kóngsins?

Í nóvember, desember og fram eftir janúarmánuði fóru fram miklar umræður á vettvangi Sjálfstæðisflokksins um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þær voru knúnar áfram af kröfu Samfylkingarinnar um breytta stefnu Sjálfstæðisflokksins gagnvart aðild Íslands að ESB, ella mundi Samfylkingin ekki halda áfram samstarfi við Sjálfstæðisflokk í ríkisstjórn Geirs H. Haarde.

Í ljós kom víðtæk og sterk andstaða í grasrót Sjálfstæðisflokksins gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu. Andstaðan var yfirgnæfandi. Þetta kom forystusveit Sjálfstæðisflokksins á óvart en hún kemst ekki hjá því að horfast í augu við þennan veruleika.

Með falli ríkisstjórnar Geirs H. Haarde gjörbreyttist þessi pólitíska staða. Nú var ekki lengur um þrýsting að ræða frá Samfylkingunni, sem knúði á um breytta afstöðu Sjálfstæðisflokks og raunar hafði það komið skýrt fram í umræðum innan flokksins, að almennum flokksmönnum var stórlega misboðið að slíkt tillit ætti að taka til samstarfsflokksins í ríkisstjórn.

Landsfundinum var frestað, ný ríkisstjórn mynduð og kosningar ákveðnar í lok apríl. Öllum var þá þegar ljóst, að spurningin um aðild Íslands að Evrópusambandinu var orðin að hliðarmáli í þjóðfélagsumræðum. Nú beinist öll athyglin að endurreisn samfélagsins og efnahagslífsins eins og eðlilegt er.

Ætla mætti að innan Sjálfstæðisflokksins væri samstaða um, að landsfundurinn, sem haldinn verður í lok marz einbeiti sér að aðkallandi málum og að ekki verði efnt til stórdeilna um Evrópusambandið við núverandi aðstæður. Opinberar yfirlýsingar ýmissa forystumanna Sjálfstæðisflokksins síðustu daga og vísbendingar um hugmyndir forystumanna hinnar svonefndu Evrópunefndar, sem enn er starfandi benda hins vegar til þess, að andstæðingar aðildar Íslands að ESB innan Sjálfstæðisflokksins verði að halda vöku sinni.

Þetta mál snýst um grundvallaratriði. Við látum ekki af hendi yfirráð yfir auðlindum okkar. Til hvers börðust þau þá, Theodóra Thoroddsen og Benedikt Sveinsson, langafi Bjarna Benediktssonar, sem nú býður sig fram til formennsku í Sjálfstæðisflokknum?

En jafnframt eru hin pólitísku rök líðandi stundar augljós:

1. Það er bullandi andstaða meðal almennra flokksmanna í Sjálfstæðisflokknum gegn aðild að ESB. Stuðninginn er að finna hjá viðskiptaelítunni (sem ætla mætti að hefði um annað að hugsa) og hluta stjórnmálaelítunnar í flokknum. Eiga þeir fámennu hópar að ráða?
2. Meirihluti íslenzku þjóðarinnar er andvígur aðild að ESB.
3. Sjálfstæðisflokkurinn getur skapað sér sérstöðu í kosningunum í vor með harðri baráttu gegn aðild Íslands að ESB og sópað til sín fylgi í krafti afdráttarlausrar og skýrrar stefnu í þessu mikla máli.

Þeir forystumenn Sjálfstæðisflokksins, sem nú gæla við stefnuleysi í ESB-málinu eru að gera sömu mistök og Hannes Hafstein og félagar gerðu í glasaglaumi Kaupmannahafnar fyrir rúmum hundrað árum. Þeir eru að missa tengslin við grasrótina.

Fyrir hundrað árum varð vakning um Ísland allt um að láta hina pólitísku yfirstétt ekki ráða. Slík vakning getur orðið á ný á skammri stundu, ef forystusveit Sjálfstæðisflokksins skynjar ekki vilja fólksins.

Styrmir Gunnarsson
lögfræðingur