Berlín-Osló-Washington

Á fullveldisfundi Heimssýnar, þverpólitískra samtaka, sem vinna að því að Ísland haldi óskertum yfirráðum yfir auðlindum sínum og starfa undir forystu æskuvinar míns, Ragnars Arnalds, fyrrum formanns Alþýðubandalagsins, hinn 1. desember sl. spurði fréttamaður frá Stöð 2 mig um afstöðu mína til aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Ég kvaðst vera andvígur þeirri aðild. Þá sagði fréttamaðurinn efnislega: En hvað eigum við þá að gera?

Á heimasíðu sinni á annan í jólum vísar Björn Bjarnason, dómsmálaráðherra, til spurningar, sem var beint til hans á fundi á vegum Evrópunefndar Sjálfstæðisflokksins hinn 22. desember sl. og var svohljóðandi skv. því, sem fram kom á andríki.is:"Ef Ísland á ekki heima með evrópuþjóðum innan Evrópusambandsins að þínu mati hvar á Ísland þá heima í alþjóðasamfélaginu, ef litið er til efnahagslegra, menningarlegra, pólitískra og stjórnskipulegra þátta?"

Í athugasemd vegna greinar minnar ( Á leið til Munchen?) á heimasíðu Evrópunefndar Sjálfstæðisflokksins, segir Ómar Barki Kristjánsson, Akureyri:"Það er spurning, hvað hefði gerst fyrir um 1000 árum ef Þorgeir goði hefði ekki áttað sig á því undir feldinum, að innganga í samfélag kristinna var óumflýjanleg. Líklega hefðu innbyggjarnir einangrast hægt og rólega. Landið gleymst og menningarleg afturför hægt og bítandi lagt niður byggð að mestu. Engin menningarleg gullöld. Engar Íslendingasögur o.sv. frv."

Hvar eigum við heima?

Í öllum þremur tilvikum, sem hér er vitnað til er spurningin efnislega þessi: hvar eigum við heima?

Á heimasíðu sinni kveðst Björn Bjarnason hafa svarað þeirri spurningu, sem til hans var beint með þessum hætti: "Ég svaraði á þann veg, að ég teldi Ísland ekki einangrað eins og málum væri nú komið. Við erum þátttakendur í alþjóðasamfélaginu á grundvelli fjölmargra alþjóðasamninga og þar á meðal við Evrópusambandið um viðskiptafrelsi og landamærafrelsi."

Sú undirnefnd Evrópunefndar Sjálfstæðisflokksins, sem fjallar um utanríkis- og öryggismál svarar þessari spurningu í fyrstu drögum með því að leggja til að við leitum skjóls undir pilsfaldi Evrópusambandsins.

Í hugleiðingum mínum hér á dögunum um það hvort Sjálfstæðisflokkurinn væri á leið til Munchen hafði ég þessi orð um tillögu undirnefndarinnar:"Ég er andvígur þessari tillögu og er sannfærður um, að svo er um fleiri Sjálfstæðismenn...Ég tel m.ö.o., að Sjálfstæðisflokkurinn eigi að leggja áherzlu á sjálfstæða utanríkisstefnu Íslands og leggja vinnu í að útfæra hana nánar á þeim forsendum."

Um þetta grundvallaratriði erum við Björn Bjarnason augljóslega sammála.

Með því að standa fast á sjálfstæðri utanríkisstefnu Íslands erum við að tryggja yfirráð þjóðar okkar yfir auðlindum hennar um langa framtíð. Við ætlum ekki að verða kynslóðin, sem afhenti þá auðlind öðrum þjóðum til að ráðskast með. Með þeirri sjálfstæðu afstöðu erum við hins vegar ekki að dæma okkur úr leik í samfélagi þjóðanna og taka upp einhvers konar einangrunarstefnu, eins og Ómar Barki víkur óbeint að. Við erum nú þegar virkir þátttakendur í samstarfi þjóða í milli og höfum verið frá lýðveldisstofnun.

Hvaða stjórnmálaflokkur leiddi íslenzku þjóðina til þess samstarfs? Það var Sjálfstæðisflokkurinn, sem háði harða baráttu hér innanlands fyrir því að tryggja aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og fyrir því að varnarsamningurinn við Bandaríkin yrði gerður. Mótmæli undanfarinna vikna vegna bankahrunsins, sem eru afar skiljanleg og sjálfsögð, svo lengi, sem þau fara ekki úr böndum, eru barnaleikur miðað við þau átök, sem hér stóðu í marzmánuði 1949. Sú saga er einn glæstasti kapítuli í sameiginlegri vegferð íslenzka lýðveldisins og Sjálfstæðisflokksins.

Um hvað snerist sú barátta? Hún snerist um það að tryggja sjálfstæði og öryggi Íslands og annarra frjálsra þjóða heims. Sumir segja: Sjálfstæðisflokkurinn hafði forystu um þátttöku Íslands í alþjóða samstarfi og hann á að kóróna það verk með því að leiða Ísland inn í Evrópusambandið. Þetta er grundvallar misskilningur. Baráttan fyrir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu snerist um að tryggja sjálfstæði Íslands. Baráttan fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu snýst um að afsala okkur auðlindum Íslands. Þess vegna hefur Sjálfstæðisflokkurinn alltaf verið samkvæmur sjálfum sér með því að leggjast gegn aðild okkar að Evrópusambandinu. Það eitt er í samræmi við merka sögu og hefðir Sjálfstæðisflokksins.

Sú þjóð, sem tekur virkan þátt í starfi Sameinuðu þjóðanna, er aðili að Atlantshafsbandalaginu, á í nánu samstarfi við aðrar Norðurlandaþjóðir og hefur tryggt sér aðgang að nánast öllu því, sem er jákvætt við Evrópusambandið með EES-samningnum en losnað við allt það neikvæða er ekki einangruð þjóð. Hún er þjóð, sem af útsjónarsemi í ljósi eigin hagsmuna og með reisn hefur tryggt sér stöðu sína í samfélagi þjóðanna.

Hvernig útfærum við í heimi nútímans þá sjálfstæðu utanríkisstefnu, sem hér er lagt til að Sjálfstæðisflokkurinn standi við og fylgi fast eftir?

Um það segir Ólafur Hafsteinn Jónsson, Selfossi, í athugasemd hér á síðunni á annan í jólum: "...á landsfundi Sjálfstæðismanna þarf að huga að nýrri utanríkismálastefnu, sem er byggð á breyttum aðstæðum okkar Íslendinga með hvarfi bandaríska hersins og þeim hugleiðingum, sem ég hef verið að fjalla um hér að framan, einnig þurfum við Sjálfstæðismenn að móta stefnu okkar gagnvart ESB með grunnstoðir Sjálfstæðisflokksins að leiðarljósi, það er full yfirráð yfir auðlindum okkar til sjávar og sveita og sjálfstæði landsins, það gerum við ekki með því að mæta reglulega til Brussel og semja um þessa hluti, þar sem ESB hefur gefið það út að það er ekki neitt, sem heitir varanlegar undanþágur, sem væntanlega þýðir að með tímanum gefum við eftir í samningagerðinni, það er eðli samninga."

Allt er þetta rétt.

Aukin tengsl við Þýzkaland

EES-samningurinn tryggir viðskiptalega hagsmuni okkar innan Evrópusambandsins. En hvernig tryggjum við bezt pólitíska hagsmuni okkar gagnvart Evrópusambandinu? Þýzkaland er lang öflugasta ríkið innan ESB. Svo vill til að Þjóðverjar og raunar þýzkumælandi þjóðar hafa sterkar taugar til Íslands vegna sameiginlegrar menningararfleifðar. Áhugi Þjóðverja á Íslandi og íslenzkri menningu blasir við. Þegar ég fór fyrst að ferðast um óbyggðir Íslands fyrir bráðum 40 árum var algengasta tungumálið á hálendinu að sumarlagi þýzka en ekki íslenzka. Á 20. öldinni tóku Þjóðverjar íslenzkum skáldum, rithöfundum, tónskáldum og tónlistarmönnum opnum örmum og gera enn. Fjölmargir Íslendingar hafa sótt háskólanám til Þýzkalands bæði fyrr og nú.

Mín skoðun er sú, að grundvallarþáttur í þeirri utanríkispólitík 21. aldarinnar, sem landsfundur Sjálfstæðisflokksins þarf að marka í skýrum dráttum eigi að vera náin pólitísk tengsl við Þýzkaland. Með því tryggjum við bezt, að á okkur verði hlustað innan Evrópusambandsins, þegar við þurfum á að halda. Ingimundur Sigfússon, sem var sendiherra okkar í sameinuðu Þýzkalandi með aðsetri í Berlín vann einstakt afrek við að byggja upp sambönd og tengsl við æðstu ráðamenn í Þýzkalandi á sendiherraárum sínum, auk þess að rækta samskipti við bæði menningarlíf og viðskiptaheiminn. Við eigum að líta á sendiráð okkar í Berlín, sem eina helztu þungamiðju utanríkisþjónustu okkar, manna það vel og gæta þess að senda einungis þýzkumælandi sendiherra til Berlínar.

Með því að rækta sérstaklega samskiptin við Þýzkaland sláum við margar flugur í einu höggi. Við tryggjum okkur áhrifamikinn bandamann, ekki bara innan Evrópusambandsins, sem skiptir að sjálfsögðu miklu máli, heldur líka innan Atlantshafsbandalagsins en þar þurfum við á því að halda að aðrar aðildarþjóðir skilji betur stöðu okkar. Það á ekki að pína okkur til að gera út jeppasveitir í Afganistan eða í "teppakaupaleiðangra" eins og fulltrúar Donalds Rumsfelds gerðu. Við getum gert gagn í Atlantshafsbandalaginu með öðrum hætti.

Stóraukin diplómatísk samskipti við Þýzkaland munu greiða götu íslenzkrar menningar, bóka, tónverka, myndlistar og leikverka inn á þýzkan menningarmarkað. Gleymum því ekki að Þýzkaland varð stærsti markaður fyrir bækur bæði Knuts Hamsun og Gunnars Gunnarssonar.

Fulltrúar okkar hafa verið á ferð og flugi um heimsbyggðina alla á undanförnum árum en sú starfsemi hefur hvorki verið markviss eða hnitmiðuð. Það mundi gagnast íslenzkum hagsmunum betur ef ráðherrar okkar fækkuðu heimsóknum annað en fjölguðu þeim til Þýzkalands.

Sterkara samband við Noreg

Annar meginþáttur í endurnýjaðri utanríkispólitík Sjálfstæðisflokksins á að mínu mati að vera stóraukin áherzla á samskiptin við Norðmenn. Þau eru að sjálfsögðu mikil fyrir en geta orðið meiri og nánari. Norðmenn og Íslendingar eiga mikilla hagsmuna að gæta á Norður-Atlantshafi. Í sumum tilvikum fara hagsmunir okkar saman. Í öðrum tilvikum rekast þeir á. Þessar tvær þjóðir hafa sameiginlega hagsmuni af því að öryggi þjóða, sem búa við Norður-Atlantshaf sé tryggt. Í þeim efnum hefur gengið á ýmsu frá lokum heimsstyrjaldarinnar síðari. Nú ríkir óvissa um stöðu mála á norðurslóðum. Markmið Rússa eru óljós. Ekki fer á milli mála, að þeir vinna markvisst að því að auka heimspólitísk áhrif sín á nýjan leik eins og skýrt kom í ljós í litla stríðinu í Georgíu fyrir nokkrum mánuðum. En til hvers?

Alla vega er ljóst, að umsvif þeirra á Norður-Atlantshafssvæðinu eru að aukast á nýjan leik, hvort sem er á hafinu eða í lofti. Norðmenn og Íslendingar eiga ekki annarra kosta völ en að fylgjast mjög náið með athöfnum þeirra. Fyrir 35 árum fórum við Björn Bjarnason í merkilega ferð til Noregs með þeim Geir Hallgrímssyni, þáverandi formanni Sjálfstæðisflokksins og Matthíasi Á. Mathiesen, þá fyrsta þingmanni Reykjaneskjördæmis. Við ræddum við alla helztu forystumenn í norskum stjórnmálum á þeim tíma, ritstjóra norskra blaða og heimsóttum herstöðvar í Norður-Noregi, allt til Kirkenæs. Tilgangurinn með þessari heimsókn var að kynnast því hverjir væru sameiginlegir hagsmunir Íslendinga og Norðmanna í öryggismálum. Þáverandi sendiherra Norðmanna á Íslandi átti mikinn þátt í að þessi ferð var farin en hann hafði miklar áhyggjur af stöðu varnarmála í tíð vinstri stjórnar Ólafs Jóhannessonar. Í kjölfar þessarar heimsóknar var haldin ráðstefna hér heima veturinn 1974 um þetta efni. Norska hliðin á öryggismálum Norður-Atlantshafsins varð áberandi þáttur í umræðum um varnarmálin hér, sem var nýjung.

Sovétríkin eru fallin en Rússland er að rísa á ný sem öflugt stórveldi. Með því er ekki sagt, að Rússar sýni okkur og Norðmönnum fjandskap. En stjórnmálaástandið í Rússlandi er ótryggt og verður það um fyrirsjáanlega framtíð. Þess vegna er nauðsynlegt að vera við öllu búin. Þess vegna þurfa Norðmenn og Íslendingar að stórauka samstarf sitt í öryggismálum á Norður-Atlantshafi.

Við eigum að sjálfsögðu annarra sameiginlegra hagsmuna að gæta með Norðmönnum. Það á við um samstarf okkar innan EES-svæðisins. Það á við um framtíð Norðurskautssvæðanna og það á við um verndun fiskistofnanna á hafinu milli Íslands og Noregs.

Með þessum rökum tel ég að sendiráð okkar í Osló eigi að verða aðal sendiráð okkar á Norðurlöndum. Þar eigi að fjölga starfsmönnum og þangað á að senda ýmist sendiherra úr hópi reyndustu starfsmanna utanríkisþjónustunnar eða menn með pólitískan bakgrunn. Þýzkaland og Noregur eigi að verða meginstoðirnar í samskiptum okkar við Evrópuþjóðir.

Endurnýjuð vinátta við Bandaríkjamenn

Í athugasemdum hér á síðunni á annan í jólum sagði Ásgeir Jóhannsson, Akureyri, m.a. vegna ummæla minna um samskipti okkar við Bandaríkjamenn í lok veru varnarliðsins hér:"Ertu að gefa í skyn að Bandaríkjamenn hefðu átt að taka ykkur með sér eða gefa ykkur peninga eða? Ótrúlegt að menn haldi að vegna þess, að þeir geri eitthvað, sem þjónar þeirra hagsmunum meira að segja, að þeir fái það endurgoldið eða borgað. Hvað Styrmi gengur til með þessum línum sé ég ekki. Ég sé ekki hvað Bandaríkin áttu að gera fyrir Sjálfstæðisflokkinn eða Moggann. Enda tel ég nú, að það hefði nú bara túlkast sem gróf afskipti af innanríkismálum okkar. Af hverju þessir karlar, Davíð, Björn, Styrmir og fleiri, hegða sér ennþá eins og að kalda stríðið sé ennþá í fullum blóma og að Ísland sé með einhverja agalega góða stöðu í utanríkismálum er óskiljanlegt. Við erum ekki lengur skambyssan, sem flýtur um N-Atlantshafið, sem hægt er að beina að Evrópu eða Bandaríkjunum. Við erum sker, sem er að leita sér að tilgangi. Getum ekki verið bankaríki, búið að reyna það. Hvað þá? Hvaða raunhæfa tilgangi mælir Styrmir með? Þ.e.a.s. tilgangi, sem er í nútíðinni?"

Það er sjálfsagt að svara þessum spurningum enda svörin við þeim þáttur í því, sem ég tel að eigi að verða hluti af nýrri utanríkispólitískri stefnumörkun Sjálfstæðisflokksins.

Baráttan um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og fyrir dvöl bandaríska varnarliðsins hér í meira en hálfa öld var gífurlega hörð alveg fram yfir 1980. Þegar komið var fram á níunda áratuginn varð meiri samstaða um þennan grundvallarþátt í utanríkisstefnu Íslands. Þetta var harðasti pólitíski slagur, sem staðið hefur á Íslandi. Íslenzka þjóðin var klofin í herðar niður. Afstaða til manna og málefna á öllum sviðum mótaðist af þessum átökum. Ekki sízt menningarlífið. Skáldin og verk þeirra voru metin eftir því, hvar þau stóðu í þessum átökum.

Sjálfstæðisflokkurinn og Morgunblaðið voru í forsvari fyrir þeim þjóðfélagsöflum, sem fylgdu Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjamönnum að málum. Forystumenn Sjálfstæðisflokksins og ritstjórar Morgunblaðsins á þeim tíma voru úthrópaðir landráðamenn. Foringjar Sjálfstæðisflokksins tóku mikla pólitíska áhættu með þeirri afstöðu, sem þeir tóku. Með þeim orðum mínum, sem Ásgeir Jóhannsson gerir athugasemd við, að Bandaríkjamenn hafi horfið frá Íslandi "án þess að virða á nokkurn hátt stöðu þeirra, sem höfðu lagt mest af mörkum til að tryggja veru bandaríska varnarliðsins hér" átti ég einfaldlega við að ég tel, að þessum gömlu bandamönnum okkar hafi borið skylda til að haga brottför sinni á þann veg, að hún skaðaði ekki pólitíska stöðu þeirra, sem höfðu staðið með þeim í gegnum þykkt og þunnt. Þeir sýndu ekki þá sjálfsögðu kurteisi. Þessum sjónarmiðum kom ég á framfæri við Elísabetu Jones, sem þá var einn af aðstoðarutanríkisráðherrum Bandaríkjanna nokkrum misserum áður en brottför varnarliðsins varð að veruleika.

Þetta á að vísu ekki við um Ísland sérstaklega. Þannig hafa Bandaríkjamenn hagað sér um allan heim. Því miður. Þess vegna eiga þeir færri vini en ella. Það breytir hins vegar ekki því, að þriðji meginþátturinn í utanríkispólitík Sjálfstæðisflokksins næstu árin á frá mínu sjónarmiði séð að snúast um að bæta samskiptin við Bandaríkin. Á því er þörf eins og áhugaleysi þeirra um hagsmuni okkar í fjármálakreppunni sýnir. Báðar þjóðir þurfa að loka kapítula síðustu rúmlega 50 ára í samskiptum þeirra með viðeigandi hætti og hefja síðan pólitískt samstarf á nýjum grunni.

Varnarsamningurinn við Bandaríkin er í fullu gildi. Þótt hann hafi ekki sömu þýðingu og áður skiptir hann máli. Viðbrögð Bandaríkjamanna við auknum hernaðarumsvifum Rússa á Norður-Atlantshafi skipta okkur máli. Bandaríkjamenn eiga líka mikilla hagsmuna að gæta á Norðurskautssvæðum alveg eins og við. Þess vegna þurfum við að bæta og efla pólitísk samskipti okkar við Washington. Fyrr á árum þurftum við ekki að hafa mikið fyrir þeim. Nú þurfum við að hafa fyrir þeim og læra á valdakerfið í Washington. Það dugði okkur í eina tíð að hafa aðgang að tveimur símanúmerum, á Íslandsdeskinum í utanríkisráðuneytinu þar og í Pentagon. Nú þurfum við að rækta samskiptin bæði við Hvíta húsið og þingið. Og í samræmi við þetta eigum við að undirstrika mikilvægi sendiráðs okkar í Washington ekki síður en sendiráðanna í Berlín og Osló bæði með starfsmannafjölda og vali á sendiherrum.

Útblásin utanríkisþjónusta

Utanríkisþjónusta okkar hefur þanizt út á undanförnum árum langt umfram það, sem hagsmunir okkar krefjast. Sú útþensla hefur verið hluti af þeim stórveldaleik smáþjóðar, sem forseti okkar og núverandi utanríkisráðherra hafa stundað. Nú er kominn tími til að skera hana verulega niður, fækka sendiráðum og starfsmönnum en leggja stóraukna áherzlu á þá þætti, sem ég hef hér gert að umtalsefni.

Í þessu samhengi er ástæða til að vekja athygli á orðum Halls Guðmundssonar, Hafnarfirði, sem sagði hér á heimasíðu Evrópunefndar 27. desember:"Umsókn um setu í Öryggisráðinu er runnin undan rifjum Davíðs Oddssonar, framfylgt af honum, Geir Haarde og Halldóri Ásgrímssyni og sett sem skilyrði í núverandi stjórnarsáttmála. Hvernig geturðu fullyrt að Ingibjörg standi alfarið á bak við það, þegar upptökin og skilyrðin koma frá Davíð og öðrum, sem heimtuðu þetta innan raða Sjálfstæðisflokksins."

Ég held nú að vísu, að þessi söguskýring sé ekki rétt. Þótt ég búi ekki beint yfir vitneskju um það, hvenær sú hugmynd kom fyrst upp, að Ísland leitaði eftir aðild að Öryggisráðinu eru þeir til sem telja, að hugmyndin hafi vaknað í utanríkisráðherratíð Geirs Hallgrímssonar á árunum 1983 til 1986. Hún var hins vegar tekin upp af mikilli alvöru í utanríkisráðherratíð Halldórs Ásgrímssonar. Ég held, að hvorki Davíð Oddsson né Geir H. Haarde hafi verið ýkja hrifnir af þessu framtaki en báðir létu kyrrt liggja og stöðvuðu málið ekki meðan þeir hvor um sig gegndu embætti utanríkisráðherra. Það má gagnrýna þá fyrir það.

Ingibjörg Sólrún gerði þetta að einu aðalmáli sínu í utanríkisráðuneytinu. Þeim, sem til þekkja var ljóst, að eftirsókn eftir sæti í Öryggisráðinu mundi kosta mikla fjármuni, baráttan væri að mörgu leyti ógeðsleg vegna mútustarfsemi einstakra ríkja í því skyni að afla atkvæða, ekkert væri að marka loforð um stuðning og næðum við kjöri mundi það skapa okkur mikil pólitísk vandamál. Rússneskur sendiherra, sem hér var fyrir nokkrum árum sagði við mig, að næði Ísland kjöri í Öryggisráðið yrði litið svo á, að Bandaríkjamenn hefðu tvö atkvæði á þeim vettvangi.

Með þeim rökum sem hér hafa verið færð fram tel ég að landsfundur Sjálfstæðisflokksins eigi að endurnýja utanríkisstefnu Sjálfstæðisflokksins á grundvelli sjálfstæðis Íslands og afdráttarlausra yfirráða yfir auðlindum lands og þjóðar. Undanfarna áratugi höfum við reitt okkur mjög á stuðning Bandaríkjamanna á alþjóðavettvangi. Á næstu áratugum eigum við að byggja sjálfstæða utanríkisstefnu okkar á nánu samstarfi á grundvelli sameiginlegra hagsmuna og áhugamála við Berlín-Osló-Washington.

Styrmir Gunnarsson.