Ísland - frjálst og opið

Þær gjörbreyttu aðstæður sem íslenska þjóðin horfir nú fram á munu kalla á mikla endurskoðun í samfélaginu. Þessi endurskoðun nær til allra anga þess og felur í sér hvort tveggja; uppgjör við fortíðina og nýja sýn á framtíðina. Og hvað sem líður fortíðinni eru ungir sjálfstæðismenn sannfærðir um að rétta framtíðarsýnin fyrir Ísland feli í sér að hér sé opið hagkerfi og frjálst þar sem alþjóðlegir straumar eiga greiða leið - en að sama skapi standi Íslendingum opnar dyr til þess að flytja vörur sínar, þjónustu og hugmyndir til fjarlægra landa og markaða. Ef þessi skilyrði eru fyrir hendi þá farnast Íslandi og Íslendingum best. Þess vegna er brýnasta verkefni stjórnmálanna nú um stundir að tryggja að Ísland komist sem allra fyrst út úr þeim erfiðleikum sem við höfum ratað í svo að við getum áfram státað af samfélagi sem er meðal þeirra lífvænlegustu í heiminum.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur ákveðið að halda landsfund í upphafi næsta árs. Á þeim landsfundi verður sérstaklega fjallað um stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi og rís þar hæst spurningin um það hvort flokksmenn vilji snúa frá þeirri stefnu að standa gegn því að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu.

Ungir sjálfstæðismenn hafa verið sammála landsfundum flokksins á síðustu árum og ályktað að aðild að Evrópusambandinu sé ekki í samræmi við hagsmuni Íslendinga. Þrátt fyrir þetta höfum við viljað knýja á um breytingar í gjaldmiðlamálum. Við viljum að sóst verði eftir því að semja um tengingu við evru, eða annar gjaldmiðill tekinn upp einhliða eða í samstarfi við aðra. Samhljómur hefur verið með okkur og Birni Bjarnasyni dómsmálaráðherra í þessum efnum og vitað er að fleiri þingmenn flokksins hafa litið svo á að gjaldmiðlamál þjóðarinnar þurfi sérstaka umfjöllun og endurskoðun. Við teljum ekki að útgáfa krónunnar geti staðist samhliða opnu og frjálsu hagkerfi til lengdar og í raun að mikilvægt sé að leysa með miklum hraða úr þeim málum.

Til þess að móta afstöðu til þess hvaða lausnir séu heppilegastar við að tryggja best hagsmuni íslensku þjóðarinnar þarf að ákveða hvaða þættir skuli vega þyngst við slíkt mat. Þar þarf að taka tillit til þeirra hagsmuna sem vitað er að raskað yrði með ESB aðild og þeirra kosta sem slíkri aðild mundu fylgja. En það dugir ekki eitt og sér. Það þarf einnig að ræða um mögulega framtíðarþróun Evrópusambandsins því þótt framtíðin sé óráðin og óviss þá geta stjórnmálamenn ekki skorast undan því að leggja dómgreind sína á hvernig hún verði. Evrópusambandið er langt frá því að vera fullskapað í sinni endanlegu mynd. Það tekur stöðugum breytingum. Í því ljósi er þörf á opinskárri og heiðarlegri umræðu um þá þróun sem á sér stað í þá átt að sambandið takið á sig stöðugt sterkari mynd sambandsríkis.

Það þarf jafnframt að komast upp úr þeim hjólförum umræðunnar að aðildarumsókn að Evrópusambandinu sé einhvers konar töfralausn á skammtímavandamálum - klassísk íslensk redding. Svo er vitaskuld ekki. Aðild að Evrópusambandinu er heldur enginn björgunarhringur sem við getum gripið í núna þegar siglingin er erfið, en hent frá okkur þegar betur viðrar. Þvert á móti væri um nánast óafturkræft skref að ræða ef af yrði. Það ber því að hafna allir skammsýni og óskhyggju varðandi hvað kunni að felast í aðild að Evrópusambandinu.

Ungir sjálfstæðismenn hyggjast taka fullan þátt í undirbúningi landsfundar. Að okkar mati þarf við mat á framtíðarmöguleikum þjóðarinnar einna helst að horfa til eftirfarandi þátta: fullveldi þjóðarinnar, náttúruauðlindir, viðskiptaumhverfi og gjaldmiðilsmál. Í dag og á morgun hyggjumst við varpa ljósi á afstöðu okkar til þessara þátta og benda á þau úrlausnarefni sem við teljum mest aðkallandi.

Fullveldi þjóðarinnar

Við aðild að Evrópusambandinu þyrfti Ísland að undirgangast það skilyrði að lög Evrópusambandsins yrðu rétthærri en öll önnur lög á Íslandi. Jafnvel ákvæði stjórnarskrár þyrftu að víkja fyrir lögum Evrópusambandsins ef þannig bæri undir. Um þetta atriði er ekki deilt og á þessu yrðu engar undanþágur. Slíkt afsal á völdum þings og þjóðar er nokkuð sem ákaflega erfitt er að kyngja þótt reyndin sé sú að með samningnum um Evrópska Efnahagssvæðið þarf Ísland hvort sem er að taka upp stóran hluta Evrópulöggjafar inn í sín eigin lög. Stóri munurinn er hins vegar sá að Ísland hefur undirgengist að taka eingöngu upp í landsrétt reglur Evrópusambandsins á þeim sviðum sem heyra undir samninginn, það er á sviðum sem snerta hinn sameiginlega markað. Það er því ljóst að aðild að Evrópusambandinu fæli í sér mjög verulegt afsal fullveldis og sérstaklega ef litið er til þeirrar þróunar að stöðugt er verið að setja fleiri málaflokka undir Evrópusambandið. Í núverandi kerfi er Ísland ekki skuldbundið til þess að fylgja með í þeirri þróun. Spurningin um aðild að Evrópusambandinu tekur því ekki aðeins til hvernig Evrópusambandið er byggt upp í dag heldur hvers konar sambandsríki Evrópusambandið verður eftir nokkur ár eða áratugi.

Ljóst er að takmarkað fullveldisafsal er nauðsynlegt svo Ísland geti verið þátttakandi í alþjóðasamfélaginu. Þetta er í sjálfu sér ekki neikvætt, því um margt er slíkt afsal fullveldis forsenda þess að ýmis réttindi og frelsi borgaranna eru betur tryggð en áður. Þannig hörmum við ekki það fullveldisafsal sem átti sér stað við að Ísland yrði þátttakandi í Evrópska efnahagssvæðinu eða taki þátt í samstarfi um afnám viðskiptahindrana að öðru leyti. Slíkt er almenningi um heim allan til mikilla hagsbóta og horfir til réttlætis og aukinnar velmegunar. Hið sama gildir um alþjóðlegar skuldbindingar um grundvallarmannréttindi. Við teljum að réttindi einstaklinganna til þess að njóta verndar frá ofríki séu þess eðlis að allir góðir menn beri skyldu til þess vernda þau; hvort sem hagsmunir þeirra standa til þess eða ekki.

Að okkar mati hlýtur hið mikla afsal fullveldis til stofnana Evrópusambandsins, sem fælist í aðild að Evrópusambandinu, að túlkast sem verulega neikvæð afleiðing aðildar. Þess vegna hlyti það, í allra minnsta lagi, að vera skilyrði fyrir inngöngu að allar breytingar á stofnsamþykktum Evrópusambandsins, sem fælu í sér frekara framsal á fullveldi, yrðu bornar undir þjóðina í atkvæðagreiðslu.

Auðlindir Íslands

Helsta náttúruauðlind Íslands eru fiskimiðin umhverfis landið og eðlilegt er að sérstaklega sé einblínt á sjávarútveginn í umræðunni um auðlindir lands og sjávar og stefnu Evrópusambandsins í þeim efnum. Sjávarútvegur á Íslandi er arðbær atvinnugrein. Hið sama á ekki við um flest önnur Evrópuríki þar sem sjávarútvegur er ríkisstyrktur iðnaður. Þetta er meðal annars vegna þess hversu skynsamlega hefur verið haldið á málum hér á landi við takmörkun veiða, og þess að kostir eignarréttarins hafa gilt um meðferð á hlutdeild í úthlutuðum kvóta. Ísland er eina landið þar sem sjávarútvegur er slík undirstaða og eðlilegt er að við óttumst að sú staðreynd muni mæta takmörkuðum skilningi þegar fram líða stundir. Staðreyndin er sú að íslenskur sjávarútvegur lýtur tiltölulega skynsamlegum leikreglum. Það er undarleg tilhugsun að Ísland standi frammi fyrir því að þurfa að sækja um sérstaka undanþágu til þess að þurfa ekki að fella undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar undir meingallað kerfi.

Nú stendur yfir endurskoðun á sjávarútvegsstefnu ESB. Áhugavert verður að sjá niðurstöðu þeirrar vinnu, en vísbendingar hafa verið uppi um að þar kunni að miða í skynsamlegri átt. Vera má að íslenskur sjávarútvegur geti jafnvel staðið frammi fyrir auknum tækifærum við aðild að Evrópusambandinu. Sú staðreynd að Íslendingum hefur tekist að reka sjávarútveg sem arðbæra atvinnugrein ætti að gefa til kynna að ákveðin tækifæri til útrásar séu til staðar fyrir íslensk sjávarútvegsfyrirtæki en það verður þó varla meðan hann þarf að keppa við niðurgreiddan evrópskan sjávarútveg. Þetta kemur þó ekki í ljós fyrr en hægt verður að festa hendur á niðurstöðu mögulegra aðildarviðræðna. Þó ber að vara við sérstakri bjartsýni um að sérstakt tillit verði tekið til þess hversu mikilvæg atvinnugrein sjávarútvegurinn er fyrir Ísland; sömu rök gátu hæglega gilt um bankakerfið en það gaf ekki tilefni til þess að vikið væri frá ósanngjörnustu og ítrustu skýringu reglugerða sambandsins þegar á reyndi.

Ef Ísland sækir um aðild að Evrópusambandinu ætti í raun aðeins tvennt að koma til greina hvað varðar sjávarútveginn. Annað hvort varanleg undanþága frá núverandi kerfi, eða að Evrópusambandið hanni nýtt og skynsamlegra kerfi sem Íslendingar geti fellt sig við.

Í aðdraganda landsfundar Sjálfstæðisflokksins, þar sem sérstaklega verður rætt um stöðu Íslands í alþjóðaumhverfinu, er líklegt að margir kappkosti að kynna sér sem best allt það sem til álita kemur við mat á afstöðu sinni gagnvart Evrópusambandinu og öðrum kostum sem okkur bjóðast í alþjóðlegu samstarfi. Í grein okkar í blaðinu í gær fjölluðum við um tvö þeirra mála sem sérstaklega þarf að huga að: fullveldi Íslands og auðlindir þess. Við leggjum áherslu á að við mat á því hvort sækja eigi um aðild að ESB sé ekki aðeins lagt til hagsmunamat út frá núverandi stöðu, heldur þurfi að leggja mat á hvernig líklegt sé að þróun sambandsins verði á komandi árum og áratugum.

Ungir sjálfstæðismenn telja að opnir markaðir og frjálsir séu besta leiðin að almennum lífsgæðum. Þess vegna teljum við það eigi að vera leiðarljós í framtíðarstefnu Sjálfstæðisflokksins að umhverfi verslunar og viðskipta sé eins og best verður á kosið. Hér þarf að hyggja að peningamálum þjóðarinnar en einnig að viðskiptaumhverfi almennt.

Viðskiptaumhverfi

Afnám hafta í viðskiptum milli manna eru ætíð til góðs. Það er bæði sóun og óréttlæti að koma í veg fyrir að tveir einstaklingar geti komið sér saman um lögleg viðskipti. Þess vegna var aðild Íslands að hinum sameiginlega markaði Evrópu mikilvægur áfangi til þess að fjölga tækifærum fyrir Íslendinga og auka hagsæld. Frjáls aðgangur að mörkuðum heimsins er meðal þess verðmætasta sem stjórnvöld geta tryggt almenningi og einkum er þetta mikilvægt fyrir smáþjóð á borð við Ísland. Það er staðreynd að í svo smáu hagkerfi er ómögulegt að koma á fót öllum þeim iðnaði sem þarf til þess að veita aðgang að þeim lífsgæðum sem þjóðin vill búa við. Hér er til dæmis of smár markaður til þess að reka bílaverksmiðju sem eingöngu þjónar íslenskum neytendum. Þess vegna þarf annað hvort að flytja bíla frá útlöndum inn í landið, eins og nú er gert, eða að hafa viðskiptaumhverfið þannig að íslenskur bílaframleiðandi gæti auðveldlega flutt út vöru sína til markaðssetningar og sölu á stærri markaði.

Það er önnur óhjákvæmileg afleiðing smæðarinnar að allur sá rekstur sem stofnað er til á Íslandi verður að vera óhemjustór á innanlandsmælikvarða ef hann á að standast alþjóðlega samkeppni. Þannig hefur lyfjaiðnaðurinn orðið nokkuð stór hér á landi og bankarnir uxu sannarlega langt fram úr því sem innanlandsmarkaðurinn gat staðið undir; en það var einmitt forsenda þess að sú starfsgrein gæti vaxið. Jafnvel margfalt stærri þjóðir en Ísland glíma við þann vanda að gott gengi tiltekins iðnaðar getur sett allt þjóðarbúið úr jafnvægi. Þetta er hins vegar óhjákvæmileg staða nema við hyggjumst hverfa aftur til sjálfsþurftarbúskapar. Þess vegna þarf að tryggja að allar gáttir viðskipta standi opnar inn og út úr landinu svo vinna megi gegn slíku ójafnvægi með því að tryggja að sem flestir hafi tækifæri til þess að stunda viðskipti um heim allan, en séu ekki háðir örfáum máttarstólpum innlends atvinnulífs. Mikilvægt er að hafa í huga að Ísland nýtur nú þegar óhefts aðgangs að innri markaði Evrópusambandsins, sem er að okkar mati verðmætasti ábatinn í Evrópusamstarfinu.

Ungir sjálfstæðismanna hafa löngum lagt áherslu á að Ísland nýtti tækifæri sitt utan Evrópusambandsins til þess að gera alþjóðlega fríverslunarsamninga og auka þannig enn á viðskiptafrelsi á Íslandi. Innan Evrópusambandsins hefði Ísland enga slíka möguleika og gæti til dæmis ekki gert fríverslunarsamning við Bandaríkin, Kína eða önnur lönd, eins og áætlanir hafa staðið til. Það verður þó að viðurkennast að því miður hafa íslensk stjórnvöld reynst mjög duglaus við að framfylgja þessari fríverslunarstefnu.

Lágir skattar á hagnað fyrirtækja hafa verið ríkjandi stjórnarstefna á Íslandi. Í þessum efnum hefur Ísland staðið langtum framar flestum ríkjum Evrópusambandins og er mikilvægt að áfram verði staðið við þessa stefnu þegar við freistum þess að reisa við íslenskt efnahagslíf. Enn sem komið er hafa aðildarríki Evrópusambandsins frelsi um skattlagningu á flestum sviðum. Ekki má útiloka þann möguleika, sem greinarhöfundar telja reyndar mjög líklegan, að í fyllingu tímans verði aðildarríkjunum gert að haga skattlagningu sinni í samræmi við ákveðin viðmið frá Evrópusambandinu. Þótt þetta sé sannarlega ekki orðin raunin þá er tilhneigingin sú að samræma sérstaklega það sem snýr að fyrirtækjarekstri og þróun síðustu áratuga bendir ekki til þess að hægt sé að útiloka slíka stefnubreytingu í framtíðinni.

Jarðvegur til nýsköpunar og fyrirtækjarekstrar er góður á Íslandi. Hér er frumkvöðlastarfsemi meiri en annars staðar í Evrópu og litla fyrirhöfn þarf fyrir athafnasamt fólk til þess að stofna til nýrra fyrirtækja. Þetta eru verðmæti sem gæta þarf að. Hins vegar er ljóst að fullgild aðild að Evrópusambandinu gæti auðveldað alþjóðleg samskipti í íslenskra fyrirtækja að einhverju leyti.

Gjaldmiðlamál

Kostnaðurinn við að halda út séríslenskri mynt er mikill og átti þátt í því hversu illa fór fyrir íslensku bönkunum og hagkerfinu. Staðreyndin er sú að þegar harðnaði á dalnum í heimi alþjóðlegra fjármála kom það einkar hart niður á íslenskum fyrirtækjum, meðal annars fyrir þær sakir að til viðbótar við óvissuna í rekstri fyrirtækjanna sjálfra þurftu alþjóðlegir lánadrottnar einnig að hafa áhyggjur af íslenska gjaldmiðlinum.  Önnur íslensk fyrirtæki súpa einnig seyðið af íslensku krónunni því háir vextir í krónum hafa hrakið flest fyrirtæki út í að fá lánað í erlendri mynt og þar með myndaðist hér á landi vísir að tvöföldu hagkerfi þar sem allir sem gátu reyndu að fá lánað í erlendri mynt og sitja nú uppi með vonlitla eiginfjárstöðu. Heimilin munu þurfa að taka á sig hluta af gengisfallinu þar sem flest þeirra eru með verðtryggð lán og fall gengisins mun að endingu skila sér í miklu hærra verðlagi.

Ungir sjálfstæðismenn telja mikilvægt að horfst verði í augu við að sú tilraun að reka svo smáan sjálfstæðan gjaldmiðil í opnu hagkerfi gekk ekki upp. Valkostirnir við núverandi kerfi eru annars vegar að viðhafa veruleg höft á gjaldeyrisviðskiptum til frambúðar og hins vegar að taka upp nýja mynt eða tengja íslensku krónuna við aðra mynt með trúverðugum hætti. Fyrri kosturinn kemur ekki til greina því í honum fælist í raun að landinu yrði lokað. Í síðari kostinum felst til dæmis upptaka evru, með eða án aðildar að Evrópusambandinu, upptaka annarrar myntar eða fastgengisstefna með myntráði. Þessa kosti þarf að skoða af fullri alvöru en hrapa ekki að þeirri niðurstöðu að eini valkosturinn við núverandi fyrirkomulag gjaldmiðlamála sé að ganga í Evrópusambandið. Það er svipað og að segja að eini valkosturinn við að baka eigin brauð sé að kaupa bakarí.

Við teljum reyndar að ef tekin yrði upp önnur mynt, eða krónan fest við annan gjaldmiðil, þyrfti það helst að gerast í einhvers konar samstarfi við þá þjóð sem gefur út myntina. Hér væri því í raun ekki um einhliða upptöku að ræða í þrengsta skilningi þeirra orða, heldur einungis tvíhliða samning um upptöku annars gjaldmiðils þar sem Ísland hefði aðgang að lánsfé til þess að bregðast við því ef taugaveiklun á markaði ógnar stöðugleika fjármálakerfisins. Hafa ber í huga að þessi leið er líkleg til þess að verða miklum mun hraðvirkari heldur en upptaka evru á grundvelli Evrópusambandsaðildar en sú aðferð tekur að líkindum aldrei minna en fjögur til fimm ár. Allir ættu að geta sætt sig við að þetta yrði gert, því líklega yrði mun auðveldara að stíga skrefið inn í Evrópusambandið ef við erum þegar búin að taka upp stöðugan alþjóðlegan gjaldmiðil. Enn frekari kostur við þessa aðferð er að Ísland gæti heimilað notkun fjölmargra gjaldmiðla, þannig að fyrirtæki gætu stundað rekstur sinn í þeirri mynt sem þeim hentar og dregið úr óþarfri áhættu.

Framtíð Íslands innan alþjóðasamfélagsins þarf að koma til endurskoðunar á næstu misserum. Ekki má þó rasa um ráð fram. Vandamálin sem við horfumst nú í augu við eru til skamms tíma en sumar lausnirnar kunna að vera til langrar framtíðar. Ef hægt er að gera nauðsynlegar breytingar á gjaldmiðlamálum án þess að ganga í Evrópusambandið þarf að kanna þá möguleika nú þegar í stað og af fullum þunga undir forystu forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Ef engar slíkar lausnir koma til greina er eðlilegt að þjóðin fái tækifæri til þess að kjósa um aðild að Evrópusambandinu að undangengnum samningaviðræðum um slíkt, þar sem þau skilyrði sem hér hafa verið nefnd, yrðu höfð að leiðarljósi. Aðalatriðið er að hagkerfi Íslands sé opið og frjálst og að Íslendingar hafi tækifæri til þess að stunda viðskipti óhindrað við aðrar þjóðir.

Þórlindur Kjartansson, formaður SUS

Teitur Björn Einarsson, 1. varaformaður SUS

*Greinin birtist í tveimur hlutum í Morgunblaðinu í desember 2008