Þegar Evrópska efnahagssvæðið varð að veruleika árið 1994 opnaðist möguleikinn á þátttöku Íslendinga í samstarfi um rannsóknir, þróun og nýsköpun í samstarfi við aðila í Evrópu. Með þessu hafði samstarfshópur íslenskra fyrirtækja og stofna, sem stunduðu rannsóknir og nýsköpun, stækkað verulega. Evrópusambandið hefur staðið fyrir umfangsmiklu starfi á þessum sviðum með hinum svokölluðu Rannsóknaráætlunum. Nýlega er hafin 7. Rannsóknaráætlun ESB og stendur hún frá 2007 til 2013. Í Lissabon áætlun ESB eru lögð fram þau markmið að í Evrópu verði sveigjanlegasta og samkeppnishæfasta hagkerfi heimsins. Þetta hagkerfi verði byggt á rannsóknum, menntun og nýsköpun eða á Þekkingarþríhyrningnum sem svo kallast. Þekking er því bakhjarl eflingar á frumkvöðlasgtarfsemi og bættri samkeppnisstöðu. Hér eru því miklir möguleikar fyrir íslenskt atvinnulíf og vísindastarf.
Aðkoma að þessum rannsóknaáætlunum er mjög mikilvæg fyrir samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Með aðild að Evrópusambandinu gætu Íslendingar átt möguleika á að skilgreina þær áherslur sem unnið er eftir. Án aðildar er einungis hægt að taka þátt í því starfi sem aðrir ákveða. Það skal ekki gert lítið úr þeim möguleikum sem umræddar rannsóknaáætlanir hafa fyrir Íslenskt atvinnulíf í núverandi stöðu. Þó er fremur ólíklegt að stefna Íslands í þessum málum fari saman við stefnu Evrópusambandsins.
Í upphafi hverrar Rannsóknaáætlunar koma fulltrúar aðildarríkja ESB saman og ákveða skipulag, innihald og stefnu hverrar áætlunar. Ríki sem tengjast þessum áætlunum, eins og EFTA ríkin og fleiri, hafa fremur litla möguleika á að hafa áhrif á hvað tekið verði fyrir. Því má vænta þess að Rannsóknaráætlanirnar beri keim af áherslum aðildarríkja en síður af áherslum tengdra ríkja. Þarna mætti hugsanlega koma auga á sterkari stöðu aðildarríkja ESB hvað varðar uppbyggingu á samkeppnisstöðu atvinnulífsins.
Þau lönd sem tengjast Rannsóknaáætlununum eru vitanlega ekki áhrifalaus í þessu samhengi en þar sem þau koma fremur seint að ferlinu hafa stærstu ákvaðanir um stefnu og strauma þegar verið teknar. Þó má geta þess að vegna mikils umfangs Rannsóknaáætlananna hafa íslenskir aðilar, fyrirtæki, stofnanir og háskólar, sýnt afburða sókn í fjárstuðning þessara áætlana.
Sem dæmi má nefna að Íslendingar hafa fengið um 1 milljarð á ári í hinni sk. 6. Rannsóknaáæltun sem var starfandi á tímabilinu 2003 til 2006, ef marka má gagnagrunn ESB um þessi mál. Þetta er raunar reiknað á ríkjandi gengi eins og það er skráð um þessar mundir. Vera má að með það að taka virkan þátt í undirbúningi og framkvæmda Rannsóknaráætlana ESB gæti sóknin aukist verulega í þætti sem varða Ísland hvað mest.
Að mörgu er að hyggja þegar skoðaðir eru kostir og gallar aðildar að Evrópusambandinu. Rannsókna og þróunarstarf ásamt nýsköpun er aðeins einn af þeim fjömörgu þáttum sem mikilvægt er að skoða. Íslensk stjórnvöld hafa nýverið boðað átak á sviðum rannsókna, þróunar og nýsköpunar í landinu. Þetta er talið geta skapað störf og verðmæti á erfiðleikatímum og lagt grunninn að uppbyggingu atvinnulífs í framtíðinni. Við slíka uppbyggingu er mikilvægt að taka til greina hvernig best megi tryggja samkeppnishæfni atvinnulífsins og möguleika til verðmætasköpunar. Því er mikilvægt að meta aðgang atvinnulífs og rannsóknaraðila að bestu fáanlegri aðstöðu til að stunda rannsóknir og þróun með nýsköpun í huga.