Á Ísland á hættu einangrun líkt og Nýfundnaland innan Kanada?

Íslendingar standa frammi fyrir stærstu ákvörðun sinni frá því þjóðin sótti fram til sjálfstæðis sem lyktaði með stofnun lýðveldis á Þingvöllum 1944; þar áður gerð Gamla sáttmála 1262 þegar þjóðin undirgekkst útlent vald og þar áður kristnitöku árið 1000. Það er því mikilvægt að þjóðin taki yfirvegaða ákvörðun nú þegar hún stendur á krossgötum. Því er gjarnan haldið fram að ákvörðun að standa utan Evrópusambandsins leiði til einangrunar en getur verið að hin raunverulega einangrun íslenskrar þjóðar felist í aðild að Evrópusambandinu; að þjóðin einangrist inn í Evrópu.
Þegar stjórnarskrá Evrópusambandsins sem nú er nefndur Lissabon-sáttmálinn tekur gildi er nánast allt það til staðar sem einkennir sjálfstætt ríki samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum; sameiginleg landamæri, skilgreint landsvæði, forseti, sjálfstæð utanríkisstefna, varnarstefna, hæstaréttur, þing, framkvæmdastjórn, gjaldmiðill, dómskerfi, fáni, þjóðsöngur, þjóðhátíðardagur og auðvitað stjórnarskrá. Evrópa er að sameinast í risaríki.
Í þessu samhengi er fróðlegt að skoða reynslu nágranna okkar í vestri, Nýfundnaland. Þann 31. mars næstkomandi eru sextíu ár liðin síðan Nýfundnaland gekk í kanadíska ríkjasambandið eftir afar umdeildar þjóðaratkvæðagreiðslur árið 1948. Ísland í austri og Nýfundnaland í vestri eru sitt hvorum megin við Hvarf – syðsta odda Grænlands. Íslendingar eru liðlega 300 þúsund, Nýfundlendingar liðlega fimm hundruð þúsund, þar af 25 þúsund íbúar Labrador. Árið 1980 voru Íslendingar 230 þúsund en íbúar Nýfundnalands og Labrador 568 þúsund. Á aldarfjórðungi hefur Íslendingum fjölgað um 75 þúsund á sama tíma og Nýfundlendingum hefur fækkað um 60 þúsund; voru 508 þúsund árið 2008. Eyjan Nýfundnaland er svipuð að stærð og Ísland. Nýfundlendingar eru kanadískir ríkisborgarar aðallega af breskum uppruna.

Landlægt atvinnuleysi og fólksfækkun
Það er viðvarandi landlægt atvinnuleysi á Nýfundnalandi – stendur í 13,7%, þar eru tekjur á mann einna lægstar innan kanadíska ríkjasambandsins, hæstu skattar og landflótti tugþúsunda síðasta aldarfjórðung til annarra ríkja Kanada.
Samskipti stjórnvalda í St. John’s annars vegar og Ottawa hins vegar einkennast af stirfni og tortryggni þrátt fyrir sameiginlegan menningarlegan uppruna. Í árslok 2004 var kanadíski fáninn tekinn niður við opinberar byggingar á Nýfundnalandi að skipan stjórnvalda í St. John’s. Það var dramatísk gjörð – mótmæli gegn kanadísku valdi í Ottawa. Forsætisráðherra Nýfundnalands sakaði kanadísk stjórnvöld um svik við íbúa. Nýfundlendingar rekast illa innan kanadíska ríkjasambandsins og bölva gjarnan stjórnvöldum í Ottawa í sand og ösku.
Nýfundlendingar telja valdið fjarlægt og andæfa gjarnan. Þeir krefjast aukins forræðis eigin mála auk þess sem þeir telja að sig hafa verið hlunnfarna í mikilvægum málum þó ríkin í kanadíska ríkjasambandinu hafi mikið sjálfræði. Stórir málaflokkar eins og heilbrigðis-, velferðar- og menntamál eru á könnu einstakra ríkja. Alríkisstjórnin ræður jöfnunarsjóði sem dreifir fjármagni frá ríkari fylkjum til fátækari. Stærsti flugvöllurinn á Nýfundnalandi er alþjóðlegi flugvöllurinn í St. John’s þar sem árlega fara um 1,2 milljón farþega. Þaðan er flogið til nokkurra næstu borga Kanada en ekkert áætlunarflug er milli St. John’s og Evrópu. Stærsta flugfélag Kanada, Air Canada, býður ekki upp á beint flug til útlanda frá St. John’s; boðið er upp á flug til Halifax, Ottawa, Toronto og Montreal. Continental Airways bjóða upp á flug til Newark við New York. Samskipti Nýfundnalands við útlönd eru afar einleit og takmörkuð.

Þorskstofninn hrynur og deilur
Nýfundlendingar urðu fyrir þungum búsifjum þegar þorskstofnar hrundu á Miklabanka eftir áratuga ofveiði. Árið 1952 voru veidd um 300 þúsund tonn af þorski en liðlega 800 þúsund tonn árið 1968. Hin skelfilega offveiði var ekki síst útlendum togurum að kenna enda höfðu stjórnvöld í Ottawa haft öðrum hnöppum að hneppa en vernda fiskimið sem ekki voru ofarlega í forgangsröð. Það voru engin þorskastríð á Miklabanka. Á fimmtán ára tímabili var átta milljón tonnum af fiski mokað um borð í ryksugutogara sem engu eirðu. Nýfundlendingar lýstu yfir 200 mílna lögsögu árið 1977 eftir að Ísland hafði unnið þorskastríðin gegn Bretum en þá var allt um seinan.
Árið 1992 lýstu yfirvöld í Ottawa yfir banni á þorskveiðum á Miklabanka. Þrátt fyrir það hefur þorskstofninn ekki náð sér á strik eftir áratuga veiðar ryksugutogara. Virtir vísindamenn hafa líkt eyðingu sjávarbotnsins á Miklabanka við eyðingu regnskóganna; togararnir hafi raskað svo sjávarbotni og gróðri að ekki verði aftur snúið. Hrun þorsksins var þungur kross að bera, draugabæir eru algeng sjón. Tortryggni í garð stjórnvalda í Ottawa er landlæg. Eftir að sjávarútvegsráðherra Kanada lagði blátt bann við þorskveiðum á Miklabanka og Lawrenceflóa árið 2003 lýsti forsætisráðherra Nýfundnalands því yfir að St. John’s myndi gefa út eigin þorskkvóta í Lawrenceflóa. Enginn yrði sóttur til saka fyrir að brjóta fiskveiðibann alríkisstjórnarinnar. Meðal krafna stjórnvalda í St. John’s er aukin aðkoma að stjórn fiskveiða.

Deilur um olíu á Miklabanka
Á níunda áratugnum fundust olíulindir á Miklabanka. Olían hefur að sönnu verið búbót en harðar deilur hafa risið um arð af olíuvinnslunni. Árið 1982 var kanadíska fánanum flaggað í hálfa stöng til þess að mótmæla meintri óbilgirni stjórnvalda í Ottawa. Árið 2004 sauð enn einu sinni uppúr þegar Danny Williams, pólitískur leiðtogi heimamanna, sakaði kanadísku alríkisstjórnina um svik við nýjan „Atlantssáttmála”. Íhaldsmaðurinn Williams sakaði stjórnvöld í Ottawa um að löðrunga nýfundlensku þjóðina. Sjötíuprósent af olíutekjum rynnu til alríkisstjórnarinnar – heimamenn vildu allar tekjur heim í hérað. Svo harðar voru deilurnar að í árslok 2004 skipaði Williams að allir kanadískir fánar yrðu dregnir niður á opinberum byggingum. „Flag Flap” varð mikið hitamál í Kanada og fánar fóru ekki upp fyrr en í janúar 2005. Þung orð féllu milli stjórnvalda í St. John’s og Ottawa. „Þetta er óvirðing – þið móðgið alla Kanadamenn,” sagði Paul Martin, forsætisráðherra Kanada, en stjórnvöld í St. John’s svöruðu fullum hálsi. Alríkisstjórnin féllst á kröfur Nýfundlendinga um auknar tekjur af olíu.

Deilt um arð af virkjun, rómuð náttúra
Þegar fimm þúsund og fimm hundruð megawatta risavirkjun reis fyrir fjörtíu árum í Churchill-fljóti á Labrador risu harðar deilur um raforkulínur. Raflínur liggja um Quebecríki sem er sakað um að hafa neytt aflsmunar og þvingað fram samning á kostnað íbúa Nýfundnalands og Labrador. Enn þann dag í dag telja heimamenn sig ekki njóta eðlilegs arðs af rafmagninu sem selt er til Bandaríkjanna.
St. John’s með 180 þúsund íbúa er rúmri breiddargráðu sunnar en París – talsvert sunnar en Dyflinni. Meðahiti í júlí er 20 gráður en einnar gráðu frost í janúar sem gerir hana hlýjustu borg Kanada að vetrarlagi þó hiti geti farið niður fyrir 20 gráður. St. John’s er elsta borg enskumælandi í N-Ameríku. Landkönnuðirnn John Cabot kom til St. John’s árið 1497 á degi Jóhannesar skírara – fimm árum á eftir Kristóferi Kólumbusi og tæpum fimm hundruð árum á eftir Leifi heppna Eiríkssyni sem reisti bústað þar sem nú heitir L'Anse aux Meadows og er á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Labrador kallaði hann Markland. Árið 1583 var Nýfundnaland lýst ensk nýlenda.
Nýfundnaland er rómað fyrir náttúrufegurð og árlega kemur um hálf milljón ferðamanna. St. John’s gegnir lykilhlutverki í túrisma landsmanna. Olían á Miklabanka hefur reynst borginni mikil guðsblessun í hremmingum undangenginna áratuga. Um sautján þúsund nemendur stunda nám í háskólanum í St. John’s. Í borginni er öflug hafrannsóknarstofnun. Þar eru fleiri barir per haus en nokkurri annarri borg í N-Ameríku. Borgin státar af því að hafa haldið knattspyrnukappleik í undankeppni HM árið 1985 þegar Kanada komst í úrslit í Mexíkó. Síðan hefur kanadíska landsliðið ekki leikið HM-leik á velli George V í St. John’s. Frá 1991 til 2005 tók íshokkýlið St. John’s þátt í svokallaðri AHL deild; nokkurs konar 2. deild N-Ameríku en liðið var selt til Montreal árið 2005. Borgin státar af WWF glímukappanum Ed „Sailor” White sem kunnur er í N-Ameríku. Margir Íslendingar þekkja vel til flugvallarins í Gander sem áður var áningarstaður fyrir flug yfir Atlantshafið líkt og Keflavíkurflugvöllur er ennþá. Ferjuvélar hafa þar enn viðkomu. Í Gander búa um tíu þúsund manns en Atlantsflugið er svipur hjá sjón. Þó kom mikilvægi Gander sem öryggisflugvallar berlega í ljós 11. september þegar 39 þotum var skipað þar til lendingar.

Eftir góðæri kom kreppa og glatað sjálfstæði
Í kreppunni miklu á þriðja áratug 20. aldar sögðu Nýfundlendingar sig til sveitar eftir að þjóðarskuldir uxu þeim yfir höfuð. Þjóðin missti efnahagslegt sjálfstæði í hruninu mikla á Wall Street eftir skuldasöfnun og pólitísk hneyksli undangengins áratugar. Fólk marseraði gegn stjórnvöldum, forsætisráðherrann átti fótum fjör að launa þegar lýðurinn tók yfir stjórnarráðið í St. John’s, braut þar og bramlaði. Þjóðin hafði haft sömu stöðu og Ástralía og Kanada í breska heimsveldinu en fullveldi hrundi eins og spilaborg. Fræðimenn hafa velt vöngum yfir þessari harmsögu; bent á pólitískt sukk, skuldasöfnun og óráðsíu en líka harmleik þjóðar í fyrra heimsstríði þegar 5.500 ungir menn voru sendir í evrópskar skotgrafir; fimmtán hundruð féllu og 2.300 særðust. Það var skelfilegt áfall 250 þúsund manna þjóð – fjórðungur ungra manna féll í valinn. Á örlagaríkum morgni við Beumont-Hamel í Frakklandi missti þjóðin 700 manns. Blóðbaðið í Evrópu var slíkt áfall viðkvæmu samfélagi að það átti þátt í hruninu hálfum öðrum áratug síðar. Árið 1934 var landinu skipuð stjórn embættismanna sem heyrði undir London.
Þjóðin var í sárum og deilur hatrammar.

Þjóðaratkvæðagreiðslur eftir stríð
Árið 1946 voru haldnar kosningar til stjórnlagaþings sem samþykkti þjóðaratkvæðagreiðslu um tvo kosti; embættismannastjórn sem heyrði undir London eða fullt sjálfstæði. Joey Smallwood, leiðtogi sambandssinna, safnaði fimm þúsund undirskriftum til stuðnings inngöngu í kanadíska ríkjasambandið og sendi breskum stjórnvöldum í Whitehall. Þrátt fyrir samþykkt stjórnlagaþingsins settu Bretar nafn Kanada á kjörseðilinn og neituðu Nýfundlendingum um aðstoð ef þjóðin héldi sjálfstæði. Áður hafði Kanada þvertekið fyrir að veita efnahagsaðstoð enda ríkur vilji til þess að innlima þennan austasta hluta Ameríku. Hins vegar bauð Kanada yfirtöku skulda ef þjóðin gengi í ríkjasambandið.

Joey Smallwood, sósíalisti á yngri árum og síðar óskoraður leiðtogi frjálslyndra, var afar umdeildur og þótti ráðríkur sem forsætisráðherra Nýfundnalands í tæpan aldarfjórðung. Smallwood fór til samninga í Ottawa 1947 við afar umdeildar aðstæður. Við heimkomuna stofnaði Smallwood dagblaðið The Confederate sem barðist ötullega fyrir málstað sambandssinna. Í baráttunni miklu 1948 lofaði hann þjóð sinni gulli og grænum skógum, velsæld og framförum í kanadíska ríkjasambandinu. Árið 1986 var Smallwood sæmdur æðsta heiðursmerki Kanada.
Samskipti Smallwood við pressuna voru stormasöm; ekki síst gamla vinnustað hans og stærsta dagblað landsins, The Evening Telegram sem hann ítrekaði höfðaði mál á hendur og hótaði að svipta opinberum auglýsingum. Blaðið kemur nú út einu sinni í viku, á laugardögum undir nafninu The Weekend Telegram. Blaðið hélt hlutleysi í deilunum um sjálfstæði eða aðild að Kanada.

Kanadískur kraftur öflugri
Árið 1948 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla um kostina þrjá; sjálfstæði þjóðar, embættismannastjórn eða inngöngu í kanadíska ríkjasambandið. Flestir greiddu atkvæði með sjálfstæði Nýfundnalands en tillagan náði ekki tilskildum meirihluta, svo nýjar kosningar voru boðaðar.
Deilur mögnuðust og klækjastjórnmál tóku völdin. Gróa á Leiti hvíslaði að kaþólskir biskupar hefðu skipað kaþólikkum að greiða atkvæði með sjálfstæði. Hin eitilharða Óraníuregla brást hart við og hvatti mótmælendur til þess að kjósa með umsókn í Kanada. Í landinu voru tveir mótmælendur gegn einum kaþólikka. Sagnfræðingar eru sammála um að atburðarás þessi mælist þungt á vogarskálum.
Innganga í kanadíska sambandsríkið var samþykkt með 52% atkvæða gegn 48%, kjörsókn var 85%. Þannig höfðu 44,5% tekið örlagaríkustu ákvörðun í sögu þjóðar – afsal fullveldis. Það var svo breska þingið sem formlega samþykkti inngöngu Nýfundnalands í Kanada. Stjórnvöld í London og Ottawa voru sökuð um samsæri gegn þjóðinni og koma Nýfundnalandi undir kanadískan fána. Draumur landsfeðra Kanada um ríki frá Atlantshafi til Kyrrahafs hafði ræst. Nýfundnaland varð kanadískt hérað 31. mars 1949. Eftir inngöngu var Labrador hluti ríkisins í samræmi við úrskurð gerðardóms frá 1927 sem ekki hafði fengið gildi fyrr.
Það höfðu tekist á tveir kraftar; hinn kanadíski hafði reynst hinum nýfundlenska miklu öflugri. Í áttatíu ár hafði Kanada ásælst eyjuna í austri. Þjóðin hafði gengið í kanadíska ríkjasambandið við afar umdeildar aðstæður eftir að hafa fallið á hnén og misst tök á fjárhag. Hin beisku átök hafa gert það að verkum að sárin hafa ekki gróið.
Tilraunir til þess að fá Nýfundnaland inn í ríkjasambandið höfðu staðið yfir frá stofnun Kanada. Nýfundlendingar höfnuðu inngöngu árið 1869 og rúmum tveimur áratugum síðar sigldu samningaviðræður í strand. Það var árið 1892. Árið 1907 fékk Nýfundnaland stöðu fullvalda ríkis í breska heimsveldinu með sömu stöðu og Nýja Sjáland, Ástralía og Kanada. Skuggi Kanada, stóra nágrannans í vestri, vomaði stöðugt yfir stjórnarráðinu í St. John’s. Þegar Nýfundnaland gerði fríverslunarsamning við Bandaríkin neitaði London staðfestingu að kröfu stjórnvalda í Ottawa. Draumur stjórnmálamanna í Ottawa rættist þegar hið litla Nýfundnaland hafði orðið hált á svellinu.

Er saga Nýfundnalands eitthvað sem Íslendingar geta lært af?